Askerî Ceza Kanunu, asker kişilerin askerî hizmet, görev, itaat ve disiplin düzeniyle bağlantılı suçlarını düzenleyen temel kanundur. 1632 sayılı Askerî Ceza Kanunu kapsamında firar, izin tecavüzü, emre itaatsizlikte ısrar, amir veya üste hakaret, amir veya üstü tehdit, üste fiilen taarruz, askerlikten kurtulmak için hile yapmak ve askerî eşyaya ilişkin suçlar başta olmak üzere çok sayıda özel suç tipi bulunmaktadır. Kanun aynı zamanda askerî suçların soruşturulmasında izin usulünü, yetkili mercileri, görevli mahkemeleri, hükmün açıklanmasının geri bırakılması ve hapis cezasının ertelenmesi gibi kurumların hangi koşullarda uygulanabileceğini de düzenlemektedir.
Askerî mahkemelerin kaldırılmış olması, askerî suçların ortadan kalktığı veya Askerî Ceza Kanunu’nun uygulanmadığı anlamına gelmez. Günümüzde askerî suçlara ilişkin soruşturmalar Cumhuriyet savcılıkları tarafından yürütülmekte, davalar ise kanunda belirlenen adli yargı mahkemelerinde görülmektedir. Bununla birlikte soruşturma usulü, soruşturma izni, asker kişi sıfatı, sırf askerî suç kavramı ve suçun askerî hizmetle bağlantısı gibi konularda genel ceza hukukundan ayrılan özel kurallar uygulanmaya devam etmektedir.
Bir asker kişi hakkında ceza soruşturması başlatıldığında yalnızca isnat edilen fiilin gerçekleşip gerçekleşmediği araştırılmaz. Emrin hizmete ilişkin olup olmadığı, emri veren kişinin amir sıfatını taşıyıp taşımadığı, personelin izin veya istirahat durumunun nasıl sona erdiği, birliğe katılmayı engelleyen haklı bir mazeretin bulunup bulunmadığı, kullanılan sözlerin hakaret niteliğine ulaşıp ulaşmadığı ve askerî eşyanın kaybında personele yüklenebilecek bir kusur bulunup bulunmadığı gibi pek çok mesele ayrıca değerlendirilir. Bu nedenle askerî ceza soruşturmalarında olayın yalnızca sonuç kısmına bakılması yeterli değildir; suçun bütün maddi ve manevi unsurlarının somut delillerle ortaya konulması gerekir.
Askerî Ceza Kanunu Kimlere Uygulanır?
Askerî Ceza Kanunu’nun 3. maddesinde asker kişi kavramı tanımlanmıştır. Buna göre subaylar, astsubaylar, uzman jandarmalar, uzman erbaşlar, sözleşmeli erbaş ve erler, erbaş ve erler ile askerî öğrenciler asker kişi kapsamındadır. Millî Savunma Bakanlığı ve Türk Silahlı Kuvvetleri kadro ve kuruluşlarında çalışan sivil personel de kanunda gösterilen sınırlar içerisinde asker kişi kabul edilebilir. Yedek personel ise fiilen askerî hizmette bulunduğu süre boyunca Askerî Ceza Kanunu hükümlerine tabi olur.
Bir suçun işlendiği tarihte failin asker kişi sıfatını taşıyıp taşımadığı, suçun hukuki niteliği ve uygulanacak kanun bakımından belirleyicidir. Özellikle yalnızca asker kişiler tarafından işlenebilen firar, izin tecavüzü ve emre itaatsizlikte ısrar gibi suçlarda asker kişi sıfatı suçun temel unsurlarından biridir. Failin askerlik hizmetine başlamadığı, askerlik hizmetinin sona erdiği veya hukuken asker kişi kabul edilemeyeceği bir dönemde gerçekleştirilen fiiller, sırf askerî suç hükümleri kapsamında değerlendirilemez.
Bununla birlikte asker kişi tarafından işlenen her suç askerî suç değildir. Bir asker kişinin özel yaşamında işlediği dolandırıcılık, yaralama, trafik güvenliğini tehlikeye sokma veya benzeri genel suçlar kural olarak Türk Ceza Kanunu hükümlerine tabidir. Askerî Ceza Kanunu’nun uygulanabilmesi için fiilin kanunda askerî suç olarak düzenlenmesi veya suçun askerî hizmet ve görevle kanunda öngörülen bağlantıyı taşıması gerekir.
Askerî Suç ile Disiplin Suçu Arasındaki Fark Nedir?
Askerî suç ile disiplin suçu aynı kavram değildir. Askerî suç, kanunda suç olarak tanımlanan ve karşılığında hapis cezası veya başka bir ceza yaptırımı öngörülen fiildir. Bu fiil hakkında ceza soruşturması Cumhuriyet savcılığı tarafından yürütülür ve gerekli şartlar oluştuğunda ceza davası açılır. Disiplin suçu ise askerî hizmet ve disiplin düzenini ihlal eden, karşılığında 6413 sayılı Türk Silahlı Kuvvetleri Disiplin Kanunu kapsamında disiplin cezası uygulanabilen davranıştır.
Aynı olay hem askerî suç hem de disiplin suçu oluşturabilir. Örneğin bir emrin yerine getirilmemesi, koşullarına göre emre itaatsizlikte ısrar suçunu meydana getirebileceği gibi ayrıca disiplin cezasına da neden olabilir. Ceza soruşturması ile disiplin soruşturmasının amaçları ve hukuki dayanakları farklı olduğundan, bu süreçlerin birbirinden bağımsız yürütülmesi mümkündür.
Bununla beraber bağımsızlık ilkesi, disiplin makamlarının ceza dosyasındaki maddi gerçekleri bütünüyle yok sayabileceği anlamına gelmez. Ceza mahkemesinin fiilin gerçekleşmediğini veya isnat edilen eylemin sanık tarafından işlenmediğini kesin biçimde ortaya koyan kararı, aynı maddi vakıaya dayanan disiplin işleminde önem taşır. Buna karşılık ceza yargılamasında beraat verilmesi, her durumda disiplin cezası uygulanamayacağı sonucunu doğurmaz. Beraat gerekçesi, disiplin suçunun unsurları ve dosyadaki diğer deliller birlikte değerlendirilmelidir.
Askerî Suçlarda Ceza Soruşturması Nasıl Başlar?
Askerî suç iddiası; ihbar, şikâyet, birlik içi tutanak, olay raporu, denetim sonucu veya yetkili makamların doğrudan bilgi edinmesi üzerine gündeme gelebilir. Askerî suçların takibi kural olarak şikâyete bağlı değildir. Mağdurun şikâyetten vazgeçmesi veya tarafların sonradan anlaşması, resen takip edilen askerî suçlarda soruşturmanın kendiliğinden sona ermesini sağlamaz.
Asker kişilerin işledikleri askerî suçların soruşturulması, Askerî Ceza Kanunu’nun ek 15. maddesi uyarınca kural olarak soruşturma iznine tabidir. Ağır ceza mahkemesinin görev alanına giren suçüstü hâlleri ise bu kuralın istisnasıdır. İzin sistemi, suçun işlendiğine dair kesin bir kabul anlamına gelmez. Soruşturma izni, iddianın Cumhuriyet savcılığı tarafından ceza muhakemesi hükümlerine göre araştırılabilmesinin önünü açan usule ilişkin bir karardır.
İhbar veya şikâyetin işleme konulması üzerine ön inceleme yapılabilir. Ön incelemede olayın niteliği, isnat edilen fiil, mevcut belgeler ve ilgili personelin açıklaması değerlendirilir. Firar veya izin tecavüzü gibi personelin bulunamaması nedeniyle ifadesinin alınamadığı zorunlu durumlarda, ön inceleme aşamasında ifade alınmadan da karar verilmesi mümkündür. Ancak ifade alınmaması istisnai niteliktedir ve personelin gerçekten bulunamaması nedeniyle savunma alınmasının fiilen imkânsız olması gerekir.
Askerî Suçlarda Soruşturma İznini Kim Verir?
Soruşturma izni, kural olarak asgari tugay komutanı veya eşidi askerî kurum amiri olmak üzere, asker kişinin görev yaptığı birlik komutanı ya da askerî kurum amiri tarafından bizzat verilir. Yetkili kişilerin yokluğunda bu yetki vekilleri tarafından kullanılabilir. Personelin rütbesine, görev yerine, geçici görev durumuna ve bağlı bulunduğu kuruma göre soruşturma izni vermeye yetkili makam değişebilir.
General ve amiraller hakkında soruşturma izni, görev yeri dikkate alınarak Genelkurmay Başkanının veya ilgili kuvvet komutanının teklifi üzerine ya da resen Millî Savunma Bakanı tarafından verilir. Genelkurmay Başkanı ile Kara, Deniz ve Hava Kuvvetleri komutanları bakımından ise özel bir soruşturma usulü bulunmaktadır.
Yetkili merci, soruşturma izni konusundaki kararını suçun işlendiğini öğrendiği tarihten itibaren ön inceleme dâhil en geç otuz gün içinde vermelidir. Zorunlu hâllerde bu süre bir defaya mahsus olmak üzere en fazla on beş gün uzatılabilir. Sürenin sonunda soruşturma izni verilmesine veya verilmemesine karar verilmeli ve karar ilgili Cumhuriyet başsavcılığına, hakkında inceleme yapılan kişiye ve varsa şikâyetçiye bildirilmelidir.
Soruşturma izni verilmesi veya verilmemesi kararına karşı, kararın tebliğinden itibaren on gün içinde itiraz edilebilir. General ve amiraller hakkında verilen kararlara yönelik itiraz Danıştay Birinci Dairesince, diğer asker kişiler hakkındaki itiraz ise yetkili merciin bulunduğu yargı çevresindeki bölge idare mahkemesince incelenir. İtiraz üzerine verilen karar kesindir.
Askerî Ceza Davalarına Hangi Mahkeme Bakar?
Askerî mahkemelerin kaldırılmasından sonra askerî suçlara ilişkin yargılama görevi adli yargı mahkemelerine geçmiştir. Askerî suçlara ilişkin dava ve işler, kural olarak suçun işlendiği yerin bağlı olduğu ilin adıyla anılan asliye ceza veya ağır ceza mahkemesinde görülür. Askerî birlik ve personel yoğunluğunun gerektirdiği yerlerde Hâkimler ve Savcılar Kurulu tarafından belirlenen ilçe mahkemeleri de bu davalarda görevlendirilebilir.
Görevli mahkemenin belirlenmesinde suç için kanunda öngörülen cezanın türü ve üst sınırı dikkate alınır. Bazı askerî suçlar asliye ceza mahkemesinde görülürken daha ağır yaptırım öngörülen fiiller ağır ceza mahkemesinin görevine girebilir. Askerî suçlara ilişkin dava ve işler acele işlerden sayılır ve adli tatil sırasında da görülebilir.
Mahkemenin belirlenmesinde yalnızca personelin görev yaptığı birlik esas alınmaz. Suçun işlendiği yer, fiilin niteliği, suçların bağlantılı olup olmadığı ve özel yetki kuralları birlikte değerlendirilir. Yanlış yerde soruşturma yürütülmesi veya görevsiz mahkemede dava açılması hâlinde yetkisizlik ya da görevsizlik kararı verilmesi gündeme gelebilir.
Firar Suçu Nedir ve Kaç Gün Sonra Oluşur?
Firar suçu, 1632 sayılı Askerî Ceza Kanunu’nun 66. maddesinde düzenlenmiştir. Görevi gereği bulunmak zorunda olduğu birlikten veya görev yerinden izinsiz olarak altı günden fazla uzaklaşan asker kişi hakkında firar suçu gündeme gelir. Buradaki süre hesabı, suçun oluşup oluşmadığının belirlenmesi bakımından büyük önem taşır. Personelin görev yerinden ayrıldığı zaman, ayrılığın izinli olup olmadığı, birliğe dönüş tarihi ve yakalanma ya da kendiliğinden katılma zamanı resmî kayıtlarla belirlenmelidir.
Firar suçunun meydana gelmesi için personelin askerî hizmetten tamamen kurtulma niyetiyle hareket etmesi her durumda zorunlu değildir. Kanunda gösterilen süre boyunca izinsiz uzaklaşmanın bilinçli biçimde sürdürülmesi yeterli olabilir. Bununla birlikte hastalık, kaza, ulaşımın kesilmesi, doğal afet, gözaltına alınma veya kişinin iradesi dışında gelişen başka bir olay nedeniyle birliğe dönememesi hâlinde suçun manevi unsuru ayrıca değerlendirilmelidir.
Firarın hizmet sırasında gerçekleştirilmesi, silah veya mühimmatla kaçılması, askerî araç veya gerecin götürülmesi ve tekerrür gibi durumlar daha ağır cezayı gerektirebilir. Suçun seferberlik veya savaş koşullarında işlenmesi hâlinde ise süreler ve yaptırımlar barış döneminden farklılaşır.
İzin Tecavüzü Suçu Nedir?
İzin tecavüzü, izinli olarak birliğinden ayrılan asker kişinin izin, istirahat veya hava değişimi süresi sona ermesine rağmen özürsüz biçimde görev yerine dönmemesidir. Askerî Ceza Kanunu’nun 66. maddesine göre, dönülmesi gereken tarihten itibaren altı gün içinde özürsüz olarak birliğe katılmayan asker kişi hakkında izin tecavüzü nedeniyle ceza sorumluluğu doğabilir.
Firar ile izin tecavüzü arasındaki temel fark, ayrılığın başlangıcındaki hukuki durumdur. Firarda personel, görev yerinden izinsiz ayrılmaktadır. İzin tecavüzünde ise birlikten ayrılma başlangıçta hukuka uygundur; hukuka aykırılık izin veya istirahat süresi sona erdiği hâlde geri dönülmemesiyle ortaya çıkar.
Personelin dönüşünü engelleyen sağlık sorununun usulüne uygun raporla belgelenmesi, ulaşım imkânsızlığı, ağır kaza, hastaneye yatış veya kişinin iradesi dışında özgürlüğünün kısıtlanması gibi durumlar özür kapsamında değerlendirilebilir. Ancak yalnızca sözlü mazeret ileri sürülmesi genellikle yeterli değildir. Mazeretin süresi, birliğe bildirilip bildirilmediği, belgenin yetkili kurumdan alınıp alınmadığı ve olayla zaman bakımından uyumlu olup olmadığı incelenir.
Kendiliğinden birliğe katılma, suçu kendiliğinden ortadan kaldırmaz. Bununla birlikte Askerî Ceza Kanunu’nun 73. maddesinde belirtilen süre içinde kendiliğinden geri dönüş, cezada indirim yapılmasını sağlayabilir. Bu nedenle yakalanma ile iradi katılış arasındaki ayrım, dosyanın sonucunu doğrudan etkileyebilir.
Kısa Süreli İzinsiz Ayrılık Her Zaman Firar Suçu Oluşturur mu?
Kanunda firar için aranan süre dolmadan yakalanan kişi hakkında da koşullarına göre Askerî Ceza Kanunu’nun 68. maddesi uygulanabilir. Bu nedenle altı günlük sürenin dolmamış olması, fiilin hiçbir hukuki sonuç doğurmayacağı anlamına gelmez. Ayrıca kısa süreli izinsiz ayrılık, ceza suçu seviyesine ulaşmasa bile 6413 sayılı Türk Silahlı Kuvvetleri Disiplin Kanunu kapsamında disiplin sorumluluğuna yol açabilir.
Süre hesabında başlangıç ve bitiş anlarının doğru tespit edilmesi gerekir. Birlik kayıtları, nöbet çizelgeleri, izin belgesi, yol süresi, teslim tutanağı, yakalama tutanağı ve personelin fiilen birliğe katıldığı zaman birlikte incelenmelidir. Saat ve gün hesabındaki hata, suç vasfının değişmesine neden olabilir.
Emre İtaatsizlikte Israr Suçu Nedir?
Emre itaatsizlikte ısrar suçu, Askerî Ceza Kanunu’nun 87. maddesinde düzenlenmiştir. Hizmete ilişkin bir emri hiç yerine getirmeyen asker kişi ile emrin yerine getirilmesini söz veya davranışıyla açıkça reddeden ya da emir tekrar edildiği hâlde emri yerine getirmeyen asker kişi hakkında bu suç gündeme gelebilir.
Her emrin yerine getirilmemesi emre itaatsizlikte ısrar suçunu oluşturmaz. Öncelikle hukuken geçerli bir emir bulunmalıdır. Emrin yetkili bir amir tarafından verilmesi, askerî hizmete ilişkin olması, içeriğinin anlaşılabilir ve yerine getirilebilir nitelik taşıması gerekir. Emrin açıkça suç teşkil etmesi durumunda, emri yerine getirmeyen kişinin ceza sorumluluğundan söz edilemez. Bunun yanında emrin muhataba ulaşıp ulaşmadığı ve muhatap tarafından doğru biçimde anlaşılıp anlaşılmadığı da araştırılmalıdır.
Suçun oluşumu bakımından “hiç yapmama”, “açıkça reddetme” ve “tekrar edilmesine rağmen yerine getirmeme” biçimindeki hareketler birbirinden ayrılır. Personelin emri gecikmeli veya eksik yerine getirmesi, somut olayın özelliklerine göre başka bir hukuki değerlendirmeyi gerektirebilir. Emrin fiilen yerine getirilmesinin imkânsız olduğu durumlarda da kast unsurunun bulunduğu doğrudan kabul edilemez.
Fiilin toplu asker karşısında, silahlı iken, silah başı emrine karşı veya askerî hizmetten kısmen ya da tamamen sıyrılmak amacıyla gerçekleştirilmesi daha ağır ceza uygulanmasına neden olabilir. İtaatsizlik sonucunda insan hayatının tehlikeye düşmesi, birliğin güvenliğinin veya savaş hazırlığının önemli ölçüde zarar görmesi ya da büyük bir maddi zararın meydana gelmesi hâlinde suçun nitelikli şekli gündeme gelir.
Amire veya Üste Hakaret Suçunun Şartları Nelerdir?
Amir veya üste hakaret suçu, Askerî Ceza Kanunu’nun 85. maddesinde düzenlenmiştir. Suçun oluşabilmesi için hakaret niteliğindeki söz veya davranışın amir ya da üst konumundaki kişiye yöneltilmiş olması gerekir. Amir, makam ve görevi gereği emir verme yetkisine sahip kişiyi; üst ise rütbe veya kıdem bakımından daha yukarıda bulunan asker kişiyi ifade eder.
Kaba, nezaketsiz veya askerî terbiyeye aykırı her söz otomatik olarak hakaret suçu oluşturmaz. Sözün mağdurun onur, şeref ve saygınlığını rencide edebilecek ağırlıkta olması gerekir. Kullanılan ifadenin anlamı, söylendiği ortam, taraflar arasındaki ilişki, olayın öncesi, konuşmanın bütünü ve sözün hangi amaçla söylendiği birlikte değerlendirilmelidir.
Hakaretin askerî hizmet sırasında veya hizmete ilişkin bir işlem nedeniyle gerçekleştirilmesi daha ağır yaptırım doğurabilir. Belirli bir fiil veya olgu isnadı içeren hakaretler ile umuma açık yazı, resim, iletişim aracı ya da resmî makama sunulup işleme alınan belge üzerinden gerçekleştirilen hakaretler de daha ağır cezaya bağlanmıştır.
Mesajlaşma uygulamaları, sosyal medya paylaşımları ve birlik içi dijital gruplarda kullanılan ifadeler de hakaret suçuna konu olabilir. Bu tür dosyalarda ekran görüntüsünün tek başına yeterli olup olmadığı, mesajın kim tarafından gönderildiği, hesabın aidiyeti, konuşmanın tamamı ve dijital delilin değiştirilip değiştirilmediği teknik olarak araştırılmalıdır.
Amir veya Üstü Tehdit Etmenin Cezası Nedir?
Askerî Ceza Kanunu’nun 82. maddesi uyarınca amir veya üstünü tehdit eden asker kişi hakkında hapis cezası uygulanabilir. Tehdidin toplu asker karşısında, silahlı iken veya hizmet sırasında gerçekleştirilmesi cezanın ağırlaşmasına neden olur.
Bir ifadenin tehdit sayılabilmesi için karşı tarafa gelecekte gerçekleştirilecek bir saldırı veya kötülük bildirmesi ve objektif olarak korku doğurmaya elverişli olması gerekir. Anlık öfke sonucu kullanılan her sert söz tehdit oluşturmayabilir. Bununla birlikte sözün söylendiği ortam, tarafların fiziksel konumu, failin silahlı olup olmadığı, önceki davranışları ve tehdidi gerçekleştirebilecek durumda bulunup bulunmadığı birlikte değerlendirilir.
Amir veya üstü tehdit suçu ile hakaret suçu aynı olayda birlikte işlenebilir. Kullanılan ifadelerin bir kısmı mağdurun saygınlığını hedef alırken diğer kısmı gelecekte zarar verileceğini bildiriyorsa, suçların ayrı ayrı değerlendirilmesi gerekebilir.
Üste Fiilen Taarruz Suçu Nedir?
Amir veya üste fiilen taarruz, Askerî Ceza Kanunu’nun 91. maddesinde düzenlenen ve ağır yaptırımlar öngörülen askerî suçlardan biridir. Fiilen taarruz, amir veya üstün vücut bütünlüğüne yönelen saldırıyı ifade eder. Kanun yalnızca tamamlanmış saldırıyı değil, fiilen taarruza teşebbüsü de yaptırım altına almaktadır.
Saldırının silahla veya tehlikeli bir aletle gerçekleştirilmesi, askerî hizmet sırasında meydana gelmesi ya da toplu asker karşısında işlenmesi daha ağır cezayı gerektirir. Fiil sonucunda mağdurun bedeninde yaralanma veya daha ağır bir sonuç meydana gelmesi hâlinde uygulanacak ceza da artabilir.
Her fiziksel temasın otomatik biçimde fiilen taarruz sayılmaması gerekir. Temasın niteliği, yöneldiği amaç, saldırı kastının bulunup bulunmadığı ve olayın gelişimi değerlendirilmelidir. Kişinin kendisini hukuka aykırı bir saldırıdan korumak amacıyla hareket ettiğini ileri sürmesi durumunda meşru savunma koşulları araştırılmalıdır.
Askerî Ceza Kanunu’nun 92. maddesi, amir veya üstün askerî düzenlemelere aykırı davranarak, yetkisini aşarak ya da hukuka aykırı muamelede bulunarak astı tahrik ettiği bazı hâllerde cezanın indirilmesine imkân tanımaktadır. Ancak tahrik iddiasının soyut biçimde ileri sürülmesi yeterli değildir. Olayın hemen öncesini gösteren kamera kaydı, tanık anlatımları, sağlık raporları ve diğer deliller önem taşır.
Askerlikten Kurtulmak İçin Hile Yapmak Suçu Nedir?
Askerlikten kurtulmak için hile yapmak suçu, Askerî Ceza Kanunu’nun 81. maddesinde düzenlenmiştir. Askerlik hizmetinden tamamen veya kısmen kurtulmak amacıyla kimlik değiştirmek, başkasını kendi yerine sağlık muayenesine ya da askere göndermek, başkasına ait kimlik veya askerî belgeyi kullanmak, sahte belge sunmak veya başka bir hileli yönteme başvurmak bu suç kapsamında değerlendirilebilir.
Bu suçun oluşabilmesi için failin askerlik hizmetinden tamamen veya kısmen kurtulma amacıyla hareket etmesi gerekir. Sunulan belgenin hatalı olması veya sağlık beyanında yanlışlık bulunması tek başına yeterli değildir. Failin hileli davranışı bilerek gerçekleştirdiği ve bununla askerlik yükümlülüğünden ya da yapmak zorunda olduğu belirli bir askerî hizmetten kaçınmayı amaçladığı ortaya konulmalıdır.
Birliğe katıldıktan sonra belirli bir görevden, eğitimden veya hizmetten kurtulmak amacıyla hile yapılması da maddenin kapsamına girebilir. Sahte sağlık belgesi, gerçeğe aykırı muayene sonucu veya başkasına ait belgenin kullanılması gibi olaylarda ayrıca resmî belgede sahtecilik ve bağlantılı suçların oluşup oluşmadığı değerlendirilebilir.
Askerî Eşyayı Kaybetmenin veya Zarar Vermenin Cezası Nedir?
Askerî Ceza Kanunu’nun 130. maddesi; askerî eşyayı kasten terk eden, kısmen veya tamamen tahrip eden, özürsüz biçimde kaybeden, harap olmasına sebep olan veya özel menfaati için kullanan asker kişiler hakkında ceza öngörmektedir. Cezanın belirlenmesinde eşyanın değeri ve askerî önemi, meydana gelen zararın miktarı ve fiilin işleniş biçimi dikkate alınır.
Askerî eşyanın kaybolduğu her olayda personelin otomatik olarak cezalandırılması mümkün değildir. Eşyanın personele usulüne uygun biçimde teslim edilip edilmediği, zimmet kaydının bulunup bulunmadığı, muhafaza koşulları, görev ortamı, üçüncü kişinin müdahalesi ve personelin alması gereken tedbirleri alıp almadığı araştırılmalıdır. “Özürsüz kaybetme” unsurunun oluşması için kaybın personele hukuken isnat edilebilir olması gerekir.
Suç konusu eşyanın silah, mühimmat, savaş aracı veya savaş gereci olması cezanın artırılmasına yol açabilir. Kaybedilen veya zarar verilen askerî eşyanın bedelinin personele ödettirilmesi de gündeme gelebilir. Ancak tazmin sorumluluğu ile ceza sorumluluğu birbirinden farklıdır. Eşya bedelinin ödenmiş olması ceza sorumluluğunu kendiliğinden ortadan kaldırmadığı gibi, ceza verilmesi de zararın ayrıca tahsil edilmesine engel değildir.
Askerî eşyanın satılması, zimmete geçirilmesi, rehin verilmesi, satın alınması veya gizlenmesi hâllerinde ise Askerî Ceza Kanunu’nun 131. maddesindeki daha ağır suç tipi gündeme gelebilir. Bu nedenle fiilin yalnızca kayıp mı, özel menfaat için kullanma mı, yoksa zimmet veya satış niteliğinde mi olduğu dikkatle belirlenmelidir.
Askerî Suçlarda Deliller Nasıl Değerlendirilir?
Askerî ceza soruşturmalarında birlik tarafından düzenlenen tutanaklar önemli olmakla birlikte mutlak ve tartışılmaz delil değildir. Tutanak içeriğinin olayla uyumlu olması, düzenleyen kişilerin olayı bizzat görüp görmediğinin belirlenmesi ve savunmanın ileri sürdüğü itirazların araştırılması gerekir.
Firar ve izin tecavüzünde izin belgeleri, birliğe giriş ve çıkış kayıtları, yoklama çizelgeleri, yol izin süreleri, hastane kayıtları, ulaşım belgeleri ve yakalama tutanakları önem taşır. Emre itaatsizlikte emrin içeriği, kim tarafından ve hangi araçla verildiği, emrin hizmete ilişkin olup olmadığı ve muhataba ulaşıp ulaşmadığı araştırılmalıdır. Hakaret, tehdit veya fiilen taarruz suçlarında ise kamera görüntüleri, ses kayıtları, mesaj içerikleri, tanık beyanları ve sağlık raporları belirleyici olabilir.
Tanıkların tamamının aynı hiyerarşik yapı içinde bulunması, beyanların kendiliğinden geçersiz sayılmasını gerektirmez. Bununla birlikte tanıkların olayla ilişkisi, taraflarla aralarındaki önceki uyuşmazlıklar, ifadeler arasındaki çelişkiler ve anlatımların diğer maddi delillerle desteklenip desteklenmediği değerlendirilmelidir.
Ceza mahkûmiyeti, her türlü şüpheden uzak, kesin ve inandırıcı delile dayanmalıdır. Birlik içi kanaat, disiplin amirinin değerlendirmesi veya yalnızca soyut bir tutanak, suçun bütün unsurları ispatlanmadıkça mahkûmiyet için yeterli kabul edilemez.
Askerî Suçlarda Hükmün Açıklanmasının Geri Bırakılması Uygulanır mı?
Hükmün açıklanmasının geri bırakılması, Askerî Ceza Kanunu’nun ek 17. maddesinde belirtilen istisnalar dışında askerî suçlarda da uygulanabilir. Ancak sırf askerî bir suçtan dolayı altı ay veya daha fazla hapis cezasına hükmedilmesi, fiilin askerî disiplini ağır şekilde ihlal etmesi, birliğin güvenliğini tehlikeye düşürmesi, muharebe hazırlığı veya etkinliği zayıflatması ya da büyük zarar meydana getirmesi hâllerinde bu kurum uygulanamaz. Savaş veya seferberlikte işlenen fiiller de istisna kapsamındadır.
HAGB değerlendirmesinde yalnızca hükmedilen ceza miktarına bakılması yeterli değildir. Suçun sırf askerî suç niteliği, olayın disiplin üzerindeki etkisi ve kanundaki diğer engeller ayrıca incelenmelidir. Genel koşullar gerçekleşse bile mahkeme, sanığın kişilik özelliklerini, duruşmadaki tutumunu ve yeniden suç işlemeyeceği yönünde kanaat oluşup oluşmadığını değerlendirir.
HAGB kararının askerî personelin görevine ve statüsüne hiçbir etkisi bulunmadığı söylenemez. Ceza hukuku bakımından mahkûmiyet hükmünün açıklanmaması ile personel mevzuatı ve disiplin hukuku bakımından olayın değerlendirilmesi farklı meselelerdir. İdare, fiilin niteliğine göre ayrıca disiplin veya statü işlemi tesis edebilir.
Askerî Suçlarda Hapis Cezası Ertelenebilir mi?
Türk Ceza Kanunu’ndaki hapis cezasının ertelenmesine ilişkin hükümler, Askerî Ceza Kanunu’nun 47. maddesindeki sınırlamalar saklı kalmak üzere askerî suçlarda da uygulanabilir. Sırf askerî suç nedeniyle sonuç olarak üç ay veya daha fazla hapis cezasına hükmedilmesi hâlinde cezanın ertelenmesi mümkün değildir.
Fiilin askerî disiplini ağır biçimde ihlal etmesi, birliğin güvenliğini tehlikeye düşürmesi, muharebe hazırlığını veya etkinliğini zayıflatması, büyük bir zarara yol açması ya da savaş veya seferberlik döneminde işlenmesi de ertelemeye engel olabilir. Failin daha önce sırf askerî bir suçtan mahkûm edilmiş olması ayrıca dikkate alınır.
HAGB, cezanın ertelenmesi ve seçenek yaptırımlar aynı kurumlar değildir. Her birinin koşulları ve hukuki sonuçları ayrı olduğundan, somut olayda hangi kurumun uygulanabileceği hükmedilen ceza, suçun niteliği ve sanığın adli geçmişi üzerinden ayrıca değerlendirilmelidir.
Askerî Suçlarda Zamanaşımı Süresi Nasıl Belirlenir?
Askerî suçlarda dava ve ceza zamanaşımı bakımından, Askerî Ceza Kanunu’nda özel bir hüküm bulunmayan hâllerde Türk Ceza Kanunu hükümleri uygulanır. Zamanaşımı süresinin belirlenmesinde suç için kanunda öngörülen cezanın üst sınırı, fiilin tamamlandığı tarih ve zamanaşımını kesen veya durduran işlemler dikkate alınır.
Firar ve izin tecavüzü gibi devam eden veya süre unsuruna bağlı suçlarda, suçun tamamlanma zamanı özel önem taşır. Personelin birliğine katıldığı, yakalandığı, asker kişi sıfatının sona erdiği veya hukuki durumunun değiştiği tarih zamanaşımı hesabını etkileyebilir. Bu nedenle yalnızca görev yerinden ayrılma tarihine bakılarak zamanaşımı hesabı yapılması hatalı sonuç doğurabilir.
Askerî Ceza Davası Meslekten Çıkarılmaya Neden Olur mu?
Askerî suçtan mahkûmiyet, personelin statüsüne, suçun niteliğine, verilen cezanın miktarına ve ilgili personel kanunundaki özel hükümlere göre Türk Silahlı Kuvvetlerinden ayırma veya sözleşmenin feshi sonucunu doğurabilir. Ancak her ceza soruşturması veya her mahkûmiyet otomatik olarak meslekten çıkarılma anlamına gelmez.
Subay, astsubay, uzman erbaş, sözleşmeli erbaş ve erler bakımından uygulanacak personel mevzuatı birbirinden farklıdır. Kesinleşmiş mahkûmiyetin yanında fiilin yüz kızartıcı veya disiplinsizliği alışkanlık hâline getiren bir davranış sayılıp sayılmadığı, görev güvenliği ve askerî hizmet üzerindeki etkisi de idari makamlar tarafından değerlendirilebilir.
Ceza davası devam ederken açığa alma, görev yerinin değiştirilmesi veya geçici idari tedbir uygulanması gündeme gelebilir. Bu işlemlerin hukuka uygunluğu ceza davasından ayrı olarak idari yargıda denetlenebilir. Ceza mahkemesinin kararı ile meslekten çıkarma işlemi aynı hukuki işlem olmadığından, her iki sürece ilişkin süreler ve başvuru yolları ayrı ayrı takip edilmelidir.
Askerî Suç İsnadıyla Karşılaşan Personel Ne Yapmalıdır?
Askerî suç isnadıyla karşılaşan personelin öncelikle isnat edilen fiili, ilgili kanun maddesini ve soruşturmanın hangi aşamada bulunduğunu öğrenmesi gerekir. Ön inceleme, soruşturma izni, Cumhuriyet savcılığı soruşturması ve ceza davası birbirinden farklı aşamalardır. Her aşamada kullanılabilecek itiraz ve savunma yolları değişebilir.
Savunma hazırlanırken yalnızca olayın inkâr edilmesi yerine suçun her unsuru ayrı ayrı değerlendirilmelidir. Firar veya izin tecavüzünde süre ve mazeret, emre itaatsizlikte emrin hukuka uygunluğu ve hizmetle ilişkisi, hakaret ve tehditte sözlerin bağlamı, askerî eşya suçlarında teslim ve muhafaza sorumluluğu üzerinde durulmalıdır.
İzin belgesi, sağlık raporu, seyahat kaydı, mesajlaşma içeriği, kamera görüntüsü, nöbet çizelgesi ve olaya ilişkin diğer belgeler mümkün olan en erken aşamada korunmalıdır. Dijital deliller üzerinde değişiklik yapılmamalı; yalnızca ekran görüntüsüyle yetinilmemesi gereken durumlarda teknik inceleme talep edilmelidir. Soruşturma izni kararına karşı öngörülen on günlük itiraz süresi gibi kısa süreler özellikle kaçırılmamalıdır.
Sıkça Sorulan Sorular
Askerî Ceza Kanunu hâlen yürürlükte midir?
Evet. 1632 sayılı Askerî Ceza Kanunu yürürlüktedir. Askerî mahkemelerin kaldırılması kanunu yürürlükten kaldırmamıştır. Askerî suçlara ilişkin soruşturmalar Cumhuriyet savcılıklarınca, kovuşturmalar ise görevli adli yargı mahkemelerince yürütülmektedir.
Asker kişinin işlediği her suç askerî suç mudur?
Hayır. Asker kişi tarafından işlenen her suç askerî suç sayılmaz. Fiilin Askerî Ceza Kanunu’nda düzenlenmesi veya askerî hizmetle kanunda öngörülen bağlantıyı taşıması gerekir. Asker kişinin özel yaşamında işlediği genel suçlara çoğunlukla Türk Ceza Kanunu uygulanır.
Firar suçu kaç gün sonra oluşur?
Barış döneminde görev yerinden izinsiz uzaklaşmanın altı günden fazla devam etmesi, Askerî Ceza Kanunu’nun 66. maddesi kapsamında firar suçunu gündeme getirir. Ancak süre dolmadan yakalanma hâlinde de 68. madde kapsamında ceza sorumluluğu doğabilir.
İzin dönüşünde birliğe geç katılmak suç mudur?
İzin, istirahat veya hava değişimi süresi sona erdiği hâlde dönülmesi gereken tarihten itibaren altı gün içinde özürsüz olarak birliğe katılmamak izin tecavüzü suçunu oluşturabilir. Daha kısa gecikmeler de disiplin sorumluluğuna neden olabilir.
Sağlık raporu izin tecavüzü suçunu ortadan kaldırır mı?
Usulüne uygun sağlık raporu, personelin birliğe dönememesini haklı gösterebilir. Ancak raporun yetkili sağlık kuruluşundan alınması, ilgili dönemi kapsaması ve birliğe bildirilmesi önemlidir. Her rapor otomatik olarak mazeret kabul edilmez.
Kendiliğinden birliğe dönen kişi ceza alır mı?
Kendiliğinden dönüş suçu ortadan kaldırmaz. Bununla birlikte kanunda belirtilen süre içinde iradi olarak geri dönülmesi cezada indirim yapılmasını sağlayabilir. Yakalanma ile kendiliğinden katılış farklı hukuki sonuçlara sahiptir.
Her emre uymamak emre itaatsizlikte ısrar suçu mudur?
Hayır. Emrin yetkili amir tarafından verilmiş, hizmete ilişkin, anlaşılabilir, uygulanabilir ve hukuka uygun olması gerekir. Emrin hiç yapılmaması, açıkça reddedilmesi veya tekrar edilmesine rağmen yerine getirilmemesi gibi koşullar ayrıca araştırılır.
Hukuka aykırı emri yerine getirmemek suç oluşturur mu?
Konusu suç teşkil eden emir hiçbir şekilde yerine getirilemez. Emrin yalnızca idari yönden hukuka aykırı olmasıyla açıkça suç teşkil etmesi aynı değildir. Somut emrin niteliği, mevzuat ve olayın koşulları birlikte değerlendirilmelidir.
Amire söylenen her kaba söz hakaret suçu mudur?
Hayır. Sözün mağdurun onur, şeref ve saygınlığını rencide edebilecek ağırlığa ulaşması gerekir. Nezaketsiz veya askerî terbiyeye aykırı sözler disiplin cezasına yol açabilse de her durumda ceza hukuku anlamında hakaret oluşturmaz.
WhatsApp grubunda amire hakaret suç sayılır mı?
Mesajın içeriği, gönderildiği grup, hesabın aidiyeti ve sözlerin bağlamı dikkate alınarak hakaret suçu oluşabilir. Ekran görüntüsünün doğruluğu, konuşmanın bütünü ve mesajı gönderen kişinin kimliği teknik olarak doğrulanmalıdır.
Askerî eşyayı kaybeden personel mutlaka ceza alır mı?
Hayır. Eşyanın personele usulüne uygun teslim edilip edilmediği, kaybın nasıl gerçekleştiği, personelin muhafaza yükümlülüğüne uygun davranıp davranmadığı ve geçerli bir mazeretin bulunup bulunmadığı araştırılmalıdır.
Kaybolan askerî eşyanın bedelini ödemek ceza davasını sona erdirir mi?
Kural olarak hayır. Eşya bedelinin ödenmesi zararı giderebilir ancak suç oluşmuşsa ceza sorumluluğunu kendiliğinden ortadan kaldırmaz. Tazmin sorumluluğu ile ceza sorumluluğu ayrı hukuki temellere dayanır.
Askerî suçlarda şikâyetten vazgeçmek davayı düşürür mü?
Askerî suçların takibi kural olarak şikâyete bağlı değildir. Bu nedenle mağdurun şikâyetten vazgeçmesi soruşturmanın veya davanın kendiliğinden sona ermesini sağlamaz.
Askerî suçlarda soruşturma izni zorunlu mudur?
Asker kişilerin işledikleri askerî suçların soruşturulması kural olarak izne tabidir. Ağır ceza mahkemesinin görevine giren suçüstü hâlleri başta olmak üzere kanunda bazı istisnalar bulunmaktadır.
Soruşturma izni kararına kaç gün içinde itiraz edilir?
Soruşturma izni verilmesi veya verilmemesi kararının tebliğinden itibaren on gün içinde itiraz edilebilir. İtiraz mercii personelin rütbesine ve izin veren makama göre Danıştay Birinci Dairesi veya ilgili bölge idare mahkemesidir.
Askerî suçlarda HAGB kararı verilebilir mi?
Kanundaki istisnalar dışında HAGB uygulanabilir. Ancak sırf askerî suçtan dolayı altı ay veya daha fazla hapis cezasına hükmedilmesi, fiilin disiplini ağır şekilde ihlal etmesi veya savaş ve seferberlikte işlenmesi hâllerinde HAGB uygulanamaz.
Askerî suçtan verilen hapis cezası ertelenebilir mi?
Askerî Ceza Kanunu’nun 47. maddesindeki engeller bulunmadığı takdirde erteleme mümkündür. Sırf askerî suçtan dolayı üç ay veya daha fazla sonuç hapis cezasına hükmedilmesi başta olmak üzere kanunda belirtilen durumlarda erteleme uygulanamaz.
Askerî ceza davası disiplin cezasına da neden olur mu?
Aynı fiil hem ceza sorumluluğu hem de disiplin sorumluluğu doğurabilir. Ceza soruşturması ile disiplin soruşturması farklı amaçlarla yürütüldüğünden iki sürecin aynı anda devam etmesi mümkündür.
Beraat eden asker kişiye disiplin cezası verilebilir mi?
Beraat kararı her durumda disiplin cezasını engellemez. Ancak beraatin gerekçesi önemlidir. Fiilin gerçekleşmediği veya sanık tarafından işlenmediği kesinleşmişse, aynı maddi olgunun disiplin makamınca aksi yönde kabul edilmesi hukuka aykırılık oluşturabilir.
Askerî suçtan mahkûmiyet meslekten çıkarılmaya neden olur mu?
Suçun niteliğine, ceza miktarına ve personelin tabi olduğu özel kanuna göre meslekten çıkarma, sözleşme feshi veya Türk Silahlı Kuvvetlerinden ayırma sonucu doğabilir. Her mahkûmiyet otomatik olarak aynı sonucu meydana getirmez.
Askerî suçlarda avukat yardımı alınabilir mi?
Evet. Hakkında ön inceleme veya ceza soruşturması yürütülen personel, kanuni savunma hakları kapsamında avukat yardımından yararlanabilir. Özellikle kısa itiraz süreleri, özel görev kuralları ve suçun mesleki sonuçları nedeniyle savunmanın soruşturmanın erken aşamasında hazırlanması önem taşır.