TSK’da Amire Saygısızlık: Aylıktan Kesme Cezası, Hukuki Şartları ve Emsal Kararlar

Türk Silahlı Kuvvetlerinde emir-komuta ilişkisinin korunması, askerî disiplinin sağlanması ve hizmetin düzenli biçimde yürütülmesi bakımından […]

Türk Silahlı Kuvvetlerinde emir-komuta ilişkisinin korunması, askerî disiplinin sağlanması ve hizmetin düzenli biçimde yürütülmesi bakımından amir ile maiyet arasındaki ilişkiler özel bir hukuki öneme sahiptir. Askerî personelin görevlerini yerine getirirken amirlerine karşı saygılı davranması, verilen emir ve talimatlara uygun hareket etmesi ve askerî hizmetin gerektirdiği nezaket kurallarını gözetmesi beklenmektedir. Ancak bu yükümlülük, askerî personelin her koşulda amirinin görüşlerini kabul etmek zorunda olduğu veya hukuka uygun biçimde itiraz ve savunma hakkını kullanamayacağı anlamına gelmemektedir. Bu nedenle TSK amire saygısızlık cezası, yalnızca askerî hiyerarşinin korunması açısından değil, personelin hukuki güvencelerinin belirlenmesi bakımından da önem taşımaktadır.

6413 sayılı Türk Silahlı Kuvvetleri Disiplin Kanunu’nun 18. maddesinin birinci fıkrasının (a) bendinde düzenlenen amire saygısızlık, hizmette veya hizmete ilişkin hâllerde amire gösterilmesi gereken saygının kasıtlı olarak gösterilmemesi yahut amirin yaptığı ikaz, tenkit veya muahezenin saygıyla kabul edilmemesi şeklinde tanımlanmıştır. Kanun koyucu, bu davranışı aylıktan kesme cezasını gerektiren disiplinsizlikler arasında düzenleyerek amirlik makamının ve askerî hiyerarşinin korunmasını amaçlamıştır.

Bununla birlikte askerî personelin amiriyle yaşadığı her anlaşmazlık, görev hakkında farklı düşünmesi, amirinin değerlendirmesine katılmaması veya kendisini savunurken açıklamalarda bulunması doğrudan amire saygısızlık disiplinsizliği oluşturmaz. Özellikle amire saygısızlık fiilinde kasıt unsuru, amirlik ilişkisinin varlığı, davranışın askerî hizmetle bağlantısı ve kullanılan sözlerin gerçek anlamı ayrı ayrı değerlendirilmelidir. Aksi hâlde askerî disiplinin korunması amacıyla tanınan yetkilerin, personelin meşru itiraz ve savunma haklarını sınırlandıracak biçimde kullanılması söz konusu olabilir.

Nitekim askerî disiplin hukukuna ilişkin mahkeme kararlarında, amirin sorusuna cevap verilmesi, savunma dilekçesinde amirin davranışlarının eleştirilmesi, görev dağılımına ilişkin görüş açıklanması ve amir huzurunda gerçekleştirilen davranışların hangi koşullarda disiplin suçu oluşturabileceği ayrıntılı biçimde değerlendirilmiştir. Bazı olaylarda personelin davranışı amire saygısızlık kapsamında kabul edilirken, bazı durumlarda fiilin daha hafif bir disiplin ihlali oluşturduğu veya herhangi bir disiplin cezasını gerektirmediği sonucuna ulaşılmıştır.

Bu yazıda, TSK’da amire saygısızlık cezasının şartları, aylıktan kesme oranının nasıl belirlendiği, amire saygısızlık ile üste saygısızlık arasındaki fark, amirin ikazını kabul etmemek, askerî nezaket kurallarını ihlal etmek, savunma hakkının sınırları ve konuya ilişkin emsal yargı kararları ayrıntılı biçimde incelenmektedir.

6413 Sayılı Kanun’a Göre Amire Saygısızlık Nedir?

Amire saygısızlık, askerî hizmetin yürütülmesi sırasında veya hizmetle bağlantılı durumlarda personelin amirine karşı göstermesi gereken saygıyı kasıtlı olarak göstermemesi ya da amirinin yaptığı ikaz, tenkit veya muahezeyi askerî disiplinin gerektirdiği saygı çerçevesinde kabul etmemesi şeklinde ortaya çıkan disiplinsizliktir.

6413 sayılı Türk Silahlı Kuvvetleri Disiplin Kanunu’nun 18. maddesinin birinci fıkrasının (a) bendinde bu fiil şu şekilde düzenlenmiştir:

Madde 18/1-a – Amire saygısızlık:

“Hizmette veya hizmete ilişkin hâllerde amire gösterilmesi gereken saygıyı kasıtlı olarak göstermemek veya amirin yapmış olduğu ikaz, tenkit veya muahezeyi saygı ile kabul etmemektir.”

Kanun hükmü incelendiğinde, amire saygısızlık disiplinsizliğinin iki temel davranış biçimi üzerinden düzenlendiği görülmektedir. Bunlardan ilki hizmette veya hizmetle bağlantılı hâllerde amire gösterilmesi gereken saygının bilinçli biçimde gösterilmemesi, ikincisi ise amirin gerçekleştirdiği ikaz, tenkit veya muahezenin saygıyla karşılanmamasıdır.

Bu düzenleme, askerî personelin yalnızca amirine hakaret etmesi veya açıkça aşağılayıcı sözler kullanması durumunda değil, söz ve davranışlarının bütünlüğü itibarıyla askerî hiyerarşinin gerektirdiği saygıyı kasıtlı olarak ihlal etmesi hâlinde de disiplin sorumluluğunun doğabileceğini göstermektedir.

Bununla birlikte amire saygısızlık fiilinin kapsamı sınırsız değildir. Özellikle kanun metninde hizmette veya hizmete ilişkin hâllerde gerçekleşme şartının bulunması, disiplinsizliğin her türlü özel ilişki ve kişisel anlaşmazlık bakımından uygulanmasını engellemektedir.

Ayrıca amire gösterilmesi gereken saygının kasıtlı olarak gösterilmemesi gerektiğinden, davranışın yalnızca amir tarafından olumsuz veya rahatsız edici bulunması, tek başına disiplin cezası verilmesi için yeterli değildir.

Amire Saygısızlık Disiplinsizliğinin Oluşması İçin Gerekli Şartlar

6413 sayılı Kanun’un 18/1-a maddesi kapsamında disiplin cezası uygulanabilmesi için isnat edilen davranışın kanuni tanıma uygun olması gerekmektedir. Bu nedenle disiplin soruşturmasında öncelikle amirlik ilişkisinin varlığı, davranışın askerî hizmetle bağlantısı, saygısızlık niteliği ve personelin kusuru araştırılmalıdır.

Amirlik İlişkisinin Bulunması

Amire saygısızlık disiplinsizliğinin ilk koşulu, söz konusu davranışın hukuken amir konumunda bulunan kişiye karşı gerçekleştirilmesidir.

6413 sayılı Kanun’un 3. maddesinde amir, kadro ve kuruluş yönünden bağlı olunan kimse ile amir olarak yetkilendirilmiş diğer kişiler şeklinde tanımlanmıştır. Aynı Kanun’da tanımlanmayan kavramlar bakımından ise 211 sayılı Türk Silahlı Kuvvetleri İç Hizmet Kanunu’nun tanımları esas alınmaktadır.

Askerî hiyerarşide amir ve üst kavramları birbirine yakın olmakla birlikte tamamen aynı değildir. Bir personelin başka bir askerî personelden rütbe veya kıdem bakımından büyük olması, her durumda onun kadro veya kuruluş yönünden amiri olduğu anlamına gelmeyebilir.

Bu nedenle amire saygısızlık iddiasıyla yürütülen disiplin soruşturmasında, davranışın muhatabı olan kişinin olay tarihinde ilgili personel bakımından amirlik sıfatına sahip olup olmadığı belirlenmelidir.

Özellikle farklı birliklerde görev yapan askerî personel arasında gerçekleşen olaylarda, yalnızca rütbe farklılığından hareketle 18/1-a maddesinin uygulanması hukuki sorunlara neden olabilir.

Fiilin Hizmette veya Hizmete İlişkin Hâllerde Gerçekleşmesi

6413 sayılı Kanun’un 18/1-a maddesinde amire saygısızlık fiilinin hizmette veya hizmete ilişkin hâllerde gerçekleştirilmesi şartı bulunmaktadır.

Bu düzenleme, askerî personelin davranışının mutlaka mesai saatlerinde gerçekleşmesi gerektiği anlamına gelmez. Önemli olan davranışın askerî hizmetin yürütülmesiyle bağlantılı bulunmasıdır.

Örneğin görev dağılımına ilişkin bir görüşme, askerî hizmet kapsamında yapılan denetleme, görev emri hakkında gerçekleştirilen konuşma veya personelin görevine ilişkin değerlendirmeler sırasında yaşanan olaylar, hizmetle bağlantılı hâller kapsamında incelenebilir.

Buna karşılık askerî hizmetle herhangi bir bağlantısı bulunmayan özel hayata ilişkin tartışmalarda, 18/1-a maddesinin doğrudan uygulanması her durumda mümkün değildir.

Bu gibi olaylarda 6413 sayılı Kanun’un 15/1-c maddesinde düzenlenen hizmet dışındayken amir veya üste saygısızlık disiplinsizliği veya somut davranışa uygun başka bir disiplin hükmü gündeme gelebilir.

Dolayısıyla disiplin soruşturmasında olayın yalnızca nerede ve hangi saatte gerçekleştiğine değil, askerî hizmetle hangi nedenle bağlantılı olduğuna da bakılmalıdır.

Amire Gösterilmesi Gereken Saygının Kasıtlı Olarak Gösterilmemesi

Amire saygısızlık fiilinin değerlendirilmesinde en önemli unsurlardan biri kasttır.

6413 sayılı Kanun’un 18/1-a maddesinde, amire gösterilmesi gereken saygının kasıtlı olarak gösterilmemesi açıkça düzenlenmiştir. Bu nedenle personelin davranışının bilinçli biçimde amirlik makamına yönelik saygıyı ihlal edip etmediği araştırılmalıdır.

Örneğin bir personelin amirinin huzurunda bilerek aşağılayıcı davranışlarda bulunması, amirin uyarısını küçük düşürücü ifadelerle karşılaması veya görevle bağlantılı konuşmayı açıkça saygısız bir tavırla sonlandırması, somut olayın özelliklerine göre kast unsurunun değerlendirilmesine neden olabilir.

Buna karşılık personelin kullandığı sözlerin yanlış anlaşılması, olay sırasında yaşanan iletişim eksikliği veya amir tarafından hoş karşılanmayan ancak saygısızlık amacı taşımayan açıklamalar farklı değerlendirilmelidir.

Özellikle kast unsurunun yalnızca amirin kişisel değerlendirmesinden hareketle kabul edilmesi yeterli değildir. Personelin kullandığı ifadeler, davranışlarının niteliği, olayın gerçekleşme biçimi ve diğer deliller birlikte incelenmelidir.

Amirin İkaz, Tenkit veya Muahezesini Saygıyla Kabul Etmemek

6413 sayılı Kanun’un 18/1-a maddesinde, amire saygısızlık fiilinin gerçekleşme biçimlerinden biri de amirin yaptığı ikaz, tenkit veya muahezenin saygıyla kabul edilmemesidir.

İkaz, kişinin hatalı veya uygun görülmeyen davranışı hakkında uyarılmasıdır. Tenkit, gerçekleştirilen iş veya davranışın eleştirilmesi ve eksikliklerinin ortaya konulması anlamına gelmektedir. Muaheze ise kişinin bir davranışı nedeniyle kınanması, azarlanması veya kendisine yönelik hoşnutsuzluğun ifade edilmesi şeklinde açıklanabilir.

Askerî hizmet içerisinde amirlerin maiyetindeki personelin hatalarını göstermesi, görevlerini değerlendirmesi ve gerekli uyarılarda bulunması, amirlik yetkisinin doğal bir sonucudur.

Nitekim 6413 sayılı Kanun’un 10. maddesinde amirlerin maiyetine hatalarını göstermesi, maiyetini eleştirmesi ve sözlü veya yazılı şekilde ikaz etmesinin disiplin cezası sayılmayacağı düzenlenmiştir.

Ancak amirin uyarıda bulunma yetkisinin bulunması, personelin her türlü açıklama ve savunma hakkından vazgeçmesini gerektirmez.

Örneğin bir askerî personelin kendisine yöneltilen eleştiri karşısında olayın gerçek nedenini açıklaması, amirine yanlış anlaşılmayı gidermek amacıyla bilgi vermesi veya hukuka uygun bir üslupla farklı görüşünü belirtmesi doğrudan saygısızlık olarak değerlendirilemez.

Buna karşılık amirin meşru uyarısını herkesin önünde aşağılayıcı ifadelerle karşılamak, kendisine yöneltilen ikazı küçük düşürücü hareketlerle reddetmek veya açıkça saygısız biçimde tepki vermek, 18/1-a maddesi bakımından disiplin sorumluluğu doğurabilir.

Burada belirleyici olan, personelin amirinin değerlendirmesine katılıp katılmadığı değil, görüşünü hangi söz ve davranışlarla ortaya koyduğudur.

Amire Saygısızlık ile Üste Saygısızlık Arasındaki Fark

Askerî disiplin hukukunda sıklıkla birbirine karıştırılan iki disiplinsizlik, amire saygısızlık ve üste saygısızlıktır.

Amire saygısızlık, 6413 sayılı Kanun’un 18/1-a maddesinde aylıktan kesme cezasını gerektiren bir disiplinsizlik olarak düzenlenmiştir.

Üste saygısızlık ise aynı Kanun’un 17/1-a maddesinde hizmete kısmi süreli devam cezasını gerektiren disiplinsizlikler arasında yer almaktadır.

Üste saygısızlık, hizmette veya hizmete ilişkin hâllerde üste gösterilmesi gereken saygının kasıtlı olarak gösterilmemesi yahut yetkili olduğu durumlarda üstün yaptığı ikaz, tenkit veya muahezenin saygıyla kabul edilip dinlenmemesi şeklinde tanımlanmıştır.

Bu nedenle iki disiplin fiilinin temel ayrım noktalarından biri, davranışın muhatabı olan kişinin amir mi yoksa yalnızca üst mü olduğudur.

211 sayılı Türk Silahlı Kuvvetleri İç Hizmet Kanunu’nun 9. maddesine göre amir, makam ve memuriyet itibarıyla emir verme yetkisine sahip kişidir. Aynı Kanun’un 10. maddesinde üst kavramı, rütbe veya kıdem büyüklüğünü ifade etmektedir.

Dolayısıyla her amir, ilgili askerî ilişki çerçevesinde üst konumunda bulunabilmekle birlikte, her üstün mutlaka amirlik yetkisi bulunmayabilir.

Örneğin farklı birliklerde görev yapan ve aralarında doğrudan amirlik ilişkisi bulunmayan iki askerî personel arasındaki rütbe farklılığı, üste saygısızlık hükmünün değerlendirilmesini gerektirebilir.

Bu nedenle yalnızca muhatabın rütbesinin yüksek olması nedeniyle amire saygısızlık fiilinin gerçekleştiğinin kabul edilmesi doğru değildir. Olay tarihinde taraflar arasındaki görev, kadro, kuruluş ve yetkilendirme ilişkileri incelenmelidir.

Amire Saygısızlık ile Askerî Nezaket Kurallarını İhlal Etmek Arasındaki Fark

Askerî personelin amirine yönelik her uygunsuz söz veya davranışı, aylıktan kesme cezasını gerektiren amire saygısızlık olarak nitelendirilemez.

6413 sayılı Kanun’un 16/1-a maddesinde amir veya üste nezaketsizlik, kınama cezasını gerektiren disiplinsizlik olarak düzenlenmiştir.

Bu fiil, hizmette veya hizmete ilişkin hâllerde amir veya üste karşı saygısızlık oluşturacak ağırlığa ulaşmayan ancak askerî nezaket, protokol ve terbiye kurallarını ihlal eden davranışları kapsamaktadır.

Ayrıca Kanun’un 15/1-h maddesinde askerî nezaket kurallarına uymamak, uyarma cezasını gerektiren ayrı bir disiplinsizlik olarak düzenlenmiştir.

Dolayısıyla askerî disiplin mevzuatı, her uygun olmayan davranışı aynı ağırlıkta kabul etmemektedir.

Örneğin personelin amirine karşı uygun olmayan bir hitap şekli kullanması, askerî protokol kurallarına aykırı davranması veya nezaket bakımından eksiklik göstermesi, olayın özelliklerine göre daha hafif disiplin hükümlerinin değerlendirilmesini gerektirebilir.

Buna karşılık amirlik makamını bilinçli biçimde küçük düşürmek, amirin uyarısını açıkça aşağılayıcı hareketlerle reddetmek veya askerî hizmette gösterilmesi gereken saygıyı kasıtlı olarak ihlal etmek daha ağır disiplin yaptırımına neden olabilir.

Özellikle fiilin 15/1-h, 16/1-a veya 18/1-a maddelerinden hangisine uygun olduğunun belirlenmesi, disiplin işleminin hukuka uygunluğu bakımından önemlidir.

Nitekim bölge idare mahkemelerinin konuya ilişkin kararlarında, amire karşı gerçekleştirilen bazı uygunsuz davranışların aylıktan kesme cezasını gerektiren saygısızlık olarak değil, daha hafif nitelikteki askerî nezaket ihlalleri kapsamında değerlendirilmesi gerektiği kabul edilmiştir.

Amire Karşı Sesini Yükseltmek Disiplin Suçu mudur?

Amire karşı sesini yükseltmek veya tartışma sırasında sert bir üslup kullanmak, askerî disiplin bakımından sakıncalı davranışlar arasında değerlendirilebilir. Ancak ses tonunun yükselmesi, her durumda kendiliğinden amire saygısızlık fiilinin gerçekleştiğini göstermez.

Özellikle olayın neden başladığı, konuşmanın konusu, kullanılan ifadeler, personelin davranışlarının bütünlüğü ve kast unsuru birlikte değerlendirilmelidir.

Örneğin acil bir görev sırasında bilgi vermek amacıyla yüksek sesle konuşulması ile amiri küçük düşürmek amacıyla bağırılması aynı hukuki nitelikte değildir.

Aynı şekilde personelin amirinin görüşüne katılmadığını uygun bir üslupla açıklaması ile amirin sözünü keserek aşağılayıcı ifadeler kullanması arasında önemli fark bulunmaktadır.

Bu nedenle disiplin soruşturmasında yalnızca personelin yüksek sesle konuştuğu yönündeki genel tespit yeterli görülmemelidir. Sözlerin içeriği ve davranışın neden saygısızlık oluşturduğu somut şekilde açıklanmalıdır.

Özellikle tanık ifadelerinde yalnızca personelin sinirli olduğu veya yüksek sesle konuştuğu belirtiliyor ancak kullanılan sözler ve davranışın gerçekleşme biçimi açıklanmıyorsa, isnat edilen fiilin yeterli biçimde ortaya konulup konulmadığı tartışılabilir.

Amirine İtiraz Eden Askerî Personel Disiplin Cezası Alır mı?

Askerî hizmet içerisinde personelin verilen emir ve talimatlara uyması temel yükümlülükler arasında bulunmaktadır. Bununla birlikte askerî disiplin, personelin hiçbir konuda görüş açıklayamayacağı veya her türlü hukuki itiraz hakkından yoksun olduğu anlamına gelmez.

6413 sayılı Kanun’un 15/1-a maddesinde emri mütalaa etmek disiplinsizliği düzenlenirken, amirin karar vermesine kadar astın fikrini savunması veya emrin kanunsuz olduğuna ilişkin kanaatini belirtmek amacıyla yaptığı itirazın, başka bir disiplinsizlik oluşturmadığı sürece bu kapsamda sayılmayacağı açıkça belirtilmiştir.

Bu düzenleme, askerî personelin hukuka uygun biçimde görüş açıklaması ile askerî hiyerarşiyi ihlal eden davranışları arasındaki sınırı göstermektedir.

Örneğin personelin kendisine verilen görevin mevcut iş yükü nedeniyle aksamalara neden olabileceğini açıklaması, tek başına amire saygısızlık oluşturmaz. Ancak aynı açıklamanın aşağılayıcı hareketlerle, amirin otoritesini bilinçli şekilde hedef alan ifadelerle veya askerî hizmetin gerektirdiği saygıyı ortadan kaldıran davranışlarla yapılması hâlinde farklı bir değerlendirme gündeme gelebilir.

Bu nedenle amirin görüşüne katılmamak ile amire saygısızlık yapmak aynı şey değildir. Disiplin sorumluluğunun belirlenmesinde yalnızca itirazın varlığı değil, itirazın biçimi ve ilgili kanuni şartlar dikkate alınmalıdır.

Savunma Dilekçesinde Amiri Eleştirmek Saygısızlık Sayılır mı?

Askerî personelin disiplin soruşturması kapsamında yaptığı savunmada amirinin işlem ve davranışlarını eleştirmesi, her durumda amire saygısızlık oluşturmaz.

Savunma hakkı, Anayasa’nın 36. maddesiyle bağlantılı temel hukuki güvencelerden biridir. Ayrıca 6413 sayılı Kanun’un 40. maddesinde disiplin cezası verilmeden önce savunma alınması yükümlülüğü açıkça düzenlenmiştir.

Savunma hakkının etkili biçimde kullanılabilmesi, personelin kendisine yöneltilen isnatlara karşı açıklama yapabilmesini ve gerektiğinde isnadın dayanağını oluşturan işlemler hakkında değerlendirmelerde bulunabilmesini gerektirir.

Örneğin bir askerî personelin disiplin soruşturmasında amirinin kendisine karşı tarafsız davranmadığını, özlük haklarının kullanılmasında baskı oluşturduğunu veya olayın yanlış değerlendirildiğini ileri sürmesi, bu ifadelerin somut olayla bağlantılı ve savunma amacı kapsamında kalması hâlinde korunması gereken bir hukuki açıklama niteliği taşıyabilir.

Ancak savunma hakkının kullanılması, kişilere yönelik sınırsız hakaret veya tehdit hakkı tanımaz. Savunmanın olayla bağlantılı olması, gereksiz kişisel saldırılar içermemesi ve hukuki açıklama sınırları içerisinde kalması önemlidir.

Bu konuya ilişkin Askerî Yüksek İdare Mahkemesi kararları, savunma kapsamında yapılan değerlendirmelerin amire saygısızlık fiiliyle karıştırılmaması gerektiğini göstermektedir.

Amire Saygısızlık Nedeniyle Aylıktan Kesme Cezası Nasıl Hesaplanır?

TSK amire saygısızlık cezası, 6413 sayılı Kanun’un 18/1-a maddesi gereğince aylıktan kesme cezasıdır.

Aylıktan kesme cezasının hukuki niteliği, aynı Kanun’un 12. maddesinin dördüncü fıkrasında düzenlenmiştir.

Buna göre aylıktan kesme cezası, disiplin cezası verilen personelin sosyal güvenlik mevzuatına göre hesaplanan prime esas kazanç tutarından, Kanun’a ekli (1) sayılı çizelgede belirtilen oranlarda kesinti yapılmasıdır.

Dolayısıyla bu yaptırım, personelin maaşından disiplin cezasını veren amirin belirlediği herhangi bir tutarın keyfî biçimde kesilmesi anlamına gelmemektedir. Kesintinin oranı, ceza vermeye yetkili disiplin amirinin kanuni yetkisi ve ilgili çizelgedeki sınırlar esas alınarak belirlenir.

Uygulamada amire saygısızlık nedeniyle verilen disiplin cezalarına ilişkin yargı kararlarında 1/20, 1/16 ve 1/12 oranlarında aylıktan kesme cezalarıyla karşılaşılmaktadır. Ancak bu oranların bütün personel ve bütün disiplin amirleri bakımından aynı şekilde uygulanacağı düşünülmemelidir.

Özellikle ceza veren disiplin amirinin rütbesi, makamı, kanuni yetkisi ve varsa üst disiplin amirinin yetki kullanımı değerlendirilmelidir.

Bunun yanında aylıktan kesme cezası personelin toplam banka hesabına yatan net maaşının belirli bir oranının doğrudan kesilmesi şeklinde hesaplanmaz. Esas alınacak tutar, Kanun’da açıkça düzenlendiği üzere sosyal güvenlik mevzuatına göre hesaplanan prime esas kazançtır.

Kesinti, aylığı tahakkuk ettiren birim tarafından gerçekleştirilir ve tam lira üzerinden yapılır; kuruşlar dikkate alınmaz.

Bu nedenle disiplin cezasına ilişkin hesaplamanın hukuka uygunluğu değerlendirilirken hem uygulanan oran hem de hesaplamaya esas alınan kazanç tutarı incelenmelidir.

Amire Saygısızlık Nedeniyle Bir Alt Disiplin Cezası Verilebilir mi?

6413 sayılı Kanun’un 14. maddesinin ikinci fıkrası uyarınca disiplin amirleri, personelin olumlu hizmet, sicil ve disiplin safahatını ve fiilin niteliğini dikkate alarak bir derece hafif disiplin cezası uygulayabilir.

Bu nedenle amire saygısızlık nedeniyle hakkında işlem yapılan personelin geçmişinde disiplin cezası bulunmaması, olumlu hizmet geçmişine sahip olması veya olayın özellikleri itibarıyla daha hafif değerlendirmeyi gerektiren koşulların bulunması hâlinde bir alt disiplin cezası talep edilmesi mümkündür.

Amire saygısızlık fiilinin temel yaptırımı aylıktan kesme olduğundan, kanuni şartların gerçekleşmesi hâlinde bir derece hafif ceza olan hizmete kısmi süreli devam cezasının uygulanması gündeme gelebilir.

Ancak bir alt ceza uygulanması mutlak bir hak değildir. Disiplin amirinin bu yetkiyi kullanırken 6413 sayılı Kanun’un 6. maddesinde düzenlenen ölçülülük, adalet ve hakkaniyet ilkelerini gözetmesi gerekir.

Ayrıca fiilin gerçekte daha hafif bir disiplinsizlik oluşturması ile 18/1-a maddesindeki fiil gerçekleştiği hâlde 14. madde uyarınca bir derece hafif ceza uygulanması birbirinden farklı hukuki durumlardır.

Özellikle bu ayrım, disiplin cezasına karşı yapılacak itiraz ve iptal davası bakımından önem taşımaktadır.

TSK’da Amire Saygısızlık Hakkında Emsal Mahkeme Kararları

Amire saygısızlık nedeniyle verilen disiplin cezalarına ilişkin mahkeme kararları, fiilin kanuni unsurlarının belirlenmesi, kastın değerlendirilmesi ve aylıktan kesme cezasının hukuka uygunluğu bakımından önemli açıklamalar içermektedir.

Yargısal değerlendirmelerde, personelin amirine yönelik davranışının yalnızca rahatsız edici veya nezaket dışı bulunmasının yeterli olmadığı, davranışın 6413 sayılı Kanun’un 18/1-a maddesindeki disiplinsizlik tanımına uygun olması gerektiği üzerinde durulmaktadır.

Ankara Bölge İdare Mahkemesi 2. İdari Dava Dairesinin 2018/2611 E., 2018/3452 K. Sayılı Kararı

Ankara Bölge İdare Mahkemesinin bu kararı, amirin sorusuna verilen her cevabın amire saygısızlık olarak değerlendirilemeyeceğini göstermesi bakımından önemlidir.

Karara konu olayda, askerî personelin amiri tarafından neden sivil kıyafet giydiği sorulmuş, personel de kendisine sivil kıyafet giyilmemesi gerektiği yönünde bir talimat verilmediğini ifade etmiştir.

İdare, personelin bu cevabını amire saygısızlık olarak değerlendirmiş ve disiplin işlemi tesis etmiştir.

Ancak mahkeme, olayın gerçekleştiği koşulları inceleyerek personelin mesaisinin sona erdiğini ve doktor raporu nedeniyle istirahat hakkına sahip olduğunu dikkate almıştır.

Mahkeme, personelin amirinin sorusuna verdiği cevabın, olayın bütün koşulları içerisinde değerlendirildiğinde amire gösterilmesi gereken saygıyı kasıtlı biçimde göstermemek veya amirin ikazını saygısızca karşılamak anlamına gelmediği sonucuna ulaşmıştır.

Bu nedenle amire saygısızlık gerekçesiyle tesis edilen disiplin işlemi hukuka aykırı bulunmuştur.

Kararın hukuki önemi, amirin kendisine yöneltilen bir açıklamadan rahatsızlık duymasının, doğrudan disiplin sorumluluğunun doğması için yeterli olmadığını göstermesidir.

Özellikle personelin amire verdiği cevabın içeriği, açıklamanın hangi koşullarda yapıldığı ve saygısızlık kastının bulunup bulunmadığı değerlendirilmelidir.

Ankara Bölge İdare Mahkemesi 2. İdari Dava Dairesinin 2020/1004 E., 2020/1912 K. Sayılı Kararı

Bu kararda, askerî personelin amirine karşı kullandığı uygunsuz ifadelerin hangi disiplin hükmü kapsamında değerlendirilmesi gerektiği ele alınmıştır.

Karara konu olayda, üsteğmen olarak görev yapan personelin uçuş görevinden döndükten sonra amirlerine karşı sergilediği davranışlar ve kendisine yeterince ilgi gösterilmediğini belirten sözleri nedeniyle hakkında disiplin soruşturması yürütülmüştür.

İdare, personelin kullandığı ifadelerin ve davranışlarının amire saygısızlık oluşturduğunu değerlendirerek hakkında 1/16 oranında aylıktan kesme cezası uygulamıştır.

Ancak Bölge İdare Mahkemesi, olayın gelişimini ve personelin kullandığı sözleri birlikte değerlendirerek söz konusu davranışların aylıktan kesme cezasını gerektiren amire saygısızlık ağırlığında bulunmadığı sonucuna ulaşmıştır.

Mahkeme, davranışın askerî nezaket kurallarına uygun olmadığını kabul etmekle birlikte fiilin 6413 sayılı Kanun’un 15/1-h maddesindeki askerî nezaket kurallarına uymamak disiplinsizliği kapsamında değerlendirilmesi gerektiğini belirtmiştir.

Bu nedenle amire saygısızlık gerekçesiyle verilen aylıktan kesme cezası hukuka aykırı bulunmuştur.

Karar, disiplin hukukunda fiilin doğru nitelendirilmesi ile cezanın ağırlığı arasında doğrudan bağlantı bulunduğunu göstermektedir.

Özellikle nezaket kurallarına aykırı her davranışın aylıktan kesme cezasına konu edilmesi mümkün değildir. İdarenin uygulayacağı disiplin hükmünü belirlerken davranışın ağırlığını, kast unsurunu ve kanuni tanımı birlikte değerlendirmesi gerekir.

Tekirdağ 2. İdare Mahkemesinin 2020/481 E., 2020/1071 K. Sayılı Kararı

Tekirdağ 2. İdare Mahkemesinin kararı, amir huzurunda gerçekleştirilen söz ve davranışların hangi koşullarda amire saygısızlık oluşturabileceğine ilişkin önemli bir örnektir.

Karara konu olayda, karargâh bölük astsubayı olarak görev yapan personel, 22 Nisan 2020 tarihinde evrak imzalatmak amacıyla karargâh destek komutanının makamına gitmiştir.

Görüşme sırasında ilgili astsubaydan ikmal astsubaylığı görevini vekâleten yürütmesine ilişkin işlemlerin tamamlanması istenmiştir.

Personel, mevcut bölük astsubaylığı görevi ile ikmal astsubaylığı görevini birlikte yürütmesinin hizmette aksaklıklara neden olabileceğini ifade etmiştir.

Amir tarafından gerektiğinde hafta sonları da çalışılarak görevlerin birlikte yerine getirilmesi gerektiğinin belirtilmesi üzerine, personelin elindeki sümeni yere vurduğu, hafta sonları çalışmayacağını söylediği ve makam odasından saygısız bir biçimde ayrıldığı ileri sürülmüştür.

Bu davranış nedeniyle personele 6413 sayılı Kanun’un 18/1-a maddesi uyarınca 1/16 oranında aylıktan kesme cezası ve üç disiplin ceza puanı uygulanmıştır.

Mahkeme, dosyada bulunan bilgi ve belgeleri ve olayın gerçekleşme biçimini değerlendirerek personelin amire saygısızlık fiilini gerçekleştirdiği sonucuna ulaşmıştır.

Kararda, personelin yalnızca iş yükü konusunda görüş açıklamasının değil, amirin huzurunda gerçekleştirdiği davranışların bütününün esas alındığı anlaşılmaktadır.

Bu nedenle disiplin cezasında hukuka aykırılık bulunmadığına karar verilmiştir.

Söz konusu karar, İstanbul Bölge İdare Mahkemesi 2. İdari Dava Dairesinin 2021/1618 Esas ve 2022/589 Karar sayılı kararıyla onanmıştır.

Kararın önemi, görev hakkında farklı görüş açıklanması ile amire yönelik saygısız davranışın birbirinden ayrılması gerektiğini göstermesidir.

Personelin mevcut görev yüküne ilişkin açıklaması tek başına disiplin cezasını gerektirmeyebilir. Ancak açıklamanın amirlik makamını hedef alan açıkça saygısız davranışlarla birlikte gerçekleştirilmesi hâlinde farklı bir hukuki sonuç ortaya çıkabilir.

Gaziantep Bölge İdare Mahkemesi 5. İdari Dava Dairesinin 2019/2268 E., 2021/98 K. Sayılı Kararı

Bu karar, amire saygısızlık isnadının ispatı ve disiplin soruşturmasının yeterli biçimde yürütülmesi bakımından önemlidir.

Karara konu olayda, askerî personelin istirahat raporu aldığı ve raporunu ilgili birime gönderdiği anlaşılmaktadır. Disiplin amiri, personelin sağlık durumuyla ilgili bilgi almak amacıyla telefonla aramış ancak kendisine ulaşamamıştır.

Bunun üzerine personelin eşi aranmış ve personelle görüşülmek istendiği bildirilmiştir. Daha sonra personelin amirine geri dönüş yapmaması nedeniyle amire saygısızlık isnadı gündeme gelmiştir.

İdare, personel hakkında 1/12 oranında aylıktan kesme cezası uygulamıştır.

Ancak uyuşmazlığın yargısal incelemesinde, telefon görüşmesinin nasıl gerçekleştiği, personelin amirinin kendisiyle görüşmek istediğinden gerçekten haberdar olup olmadığı ve olay hakkındaki tutanakların yeterliliği değerlendirilmiştir.

Özellikle telefon görüşmesinde söylenen ifadelerin tutanakta imzası bulunan diğer personel tarafından doğrudan duyulup duyulmadığının belirli olmadığı, görüşmenin hoparlör aracılığıyla dinlenip dinlenmediğinin açıklanmadığı ve personelin eşinin ifadesinin alınmadığı anlaşılmıştır.

Mahkeme, olayın araştırılmasını gerektiren koşulların bulunduğunu ve isnat edilen davranışın yeterli biçimde ortaya konulmadığını değerlendirerek disiplin işlemini hukuka aykırı bulmuştur.

Elazığ 1. İdare Mahkemesinin 2017/597 Esas ve 2018/289 Karar sayılı iptal kararı, Gaziantep Bölge İdare Mahkemesi tarafından onanmıştır.

Bu karar, amirin telefonuna cevap verilmemesi veya geri dönüş yapılmamasının her durumda amire saygısızlık olarak kabul edilemeyeceğini göstermektedir.

Özellikle personelin telefon görüşmesinden haberdar olup olmadığı, kendisine bildirilen talimatın kapsamı ve saygısızlık kastının hangi delillerle ortaya konulduğu önem taşımaktadır.

Askerî Yüksek İdare Mahkemesi 3. Dairesinin 26.09.2014 Tarihli, 2013/1472 E., 2014/1208 K. Sayılı Kararı

Askerî Yüksek İdare Mahkemesinin bu kararı, savunma hakkı kapsamında amir hakkında yapılan açıklamaların disiplin sorumluluğuna neden olup olamayacağına ilişkindir.

Karara konu olayda, ilçe jandarma komutanı olarak görev yapan personel hakkında yapılan denetleme sonucunda çeşitli eksiklikler tespit edilmiş ve kendisinden savunması istenmiştir.

Personel, savunmasında denetleme sırasında amirinin kendisi hakkında astlarına yönelik bazı açıklamalarda bulunduğunu, bu davranışın birlik içerisindeki komuta ilişkisini olumsuz etkileyebileceğini ve özlük haklarının kullanılmasında baskı oluşturulduğunu düşündüğünü belirtmiştir.

İdare, savunma dilekçesinde yer alan bu açıklamaları amire saygısızlık olarak değerlendirmiş ve personel hakkında 1/16 oranında aylıktan kesme cezası uygulamıştır.

Askerî Yüksek İdare Mahkemesi, söz konusu açıklamaların personelin kendisine yöneltilen iddialarla bağlantılı olduğunu ve savunma hakkının sınırları içerisinde kaldığını değerlendirmiştir.

Bu nedenle savunma kapsamında yapılan açıklamaların amire saygısızlık olarak nitelendirilmesi hukuka uygun bulunmamıştır.

Kararın hukuki önemi, personelin savunma hakkını kullanırken olayla bağlantılı ve somut değerlendirmelerde bulunabilmesinin disiplin hukukunun gerektirdiği hukuki güvenceler kapsamında olduğunu göstermesidir.

Dolayısıyla savunma dilekçesinde amirin işlem veya davranışlarının eleştirilmiş olması, tek başına amire saygısızlık disiplinsizliğinin oluştuğu anlamına gelmemektedir.

Askerî Yüksek İdare Mahkemesi 3. Dairesinin 2015/88 E., 2015/1389 K. Sayılı Kararı

Bu kararda ise amirin ikazı karşısında personelin gerçekleştirdiği davranışın saygısızlık niteliği ele alınmıştır.

Karara konu olayda, askerî personel sağlık kuruluşuna sevk edilmek amacıyla depolama komutanının makamına gitmiştir. Görüşme sırasında denetleme heyetinin de makamda bulunduğu anlaşılmaktadır.

Personelin sağlık kuruluşuna sevk talebinin denetleme sonrasında değerlendirileceğinin belirtilmesi üzerine, rahatsız olduğunu ve hastaneye gönderilmesi gerektiğini ifade ederek makamdan izinsiz ayrıldığı ileri sürülmüştür.

Askerî Yüksek İdare Mahkemesi, olayın gerçekleştiği koşulları, amirin yaptığı ikazı ve personelin bu ikaza rağmen makamdan ayrılma şeklini birlikte değerlendirmiştir.

Mahkeme, davranışın hizmet sırasında amirin huzurunda ve denetleme heyetinin bulunduğu ortamda gerçekleştirilmesini dikkate alarak amire gösterilmesi gereken saygının ihlal edildiği sonucuna ulaşmıştır.

Bu karar, amire saygısızlık fiilinin mutlaka hakaret içeren sözlerle gerçekleştirilmesi gerekmediğini göstermesi bakımından önemlidir.

Ancak karar, sağlık hizmetinden yararlanma talebinde bulunulmasının başlı başına saygısızlık olduğu şeklinde yorumlanmamalıdır. Değerlendirme, talebin niteliği kadar olay sırasında gerçekleştirilen davranışın biçimine dayanmaktadır.

Amire Saygısızlık Disiplin Soruşturmasında Deliller Nasıl Değerlendirilir?

Amire saygısızlık nedeniyle disiplin cezası uygulanabilmesi için isnat edilen davranışın somut, hukuka uygun ve yeterli delillerle ortaya konulması gerekmektedir.

Özellikle bu tür uyuşmazlıklarda tarafların olay hakkındaki değerlendirmeleri birbirinden farklı olabilir. Amir, personelin davranışını saygısızlık olarak nitelendirirken personel yalnızca açıklama yaptığını, görev hakkında görüş bildirdiğini veya kendisini savunduğunu ileri sürebilir.

Bu nedenle disiplin soruşturmasının yalnızca taraflardan birinin subjektif değerlendirmesine dayandırılması yeterli değildir.

Olay sırasında kullanılan sözler, personelin hareketleri, görüşmenin gerçekleştiği ortam, varsa tanık ifadeleri ve hukuka uygun biçimde elde edilmiş diğer deliller birlikte incelenmelidir.

Özellikle tutanaklarda yalnızca personelin saygısız davrandığının belirtilmesi yerine, davranışın hangi söz ve hareketlerden oluştuğunun açıklanması önem taşımaktadır.

Örneğin “personel amirine saygısızlık yapmıştır” şeklindeki genel bir tutanak ile personelin hangi ifadeleri kullandığının, hangi hareketleri gerçekleştirdiğinin ve olayın hangi koşullarda meydana geldiğinin ayrıntılı biçimde açıklandığı tutanak aynı ispat gücüne sahip değildir.

Ayrıca olayın tanığı olan personelin ifadelerinin birbirleriyle uyumlu olup olmadığı ve görgüye dayalı açıklamalar içerip içermediği değerlendirilmelidir.

Disiplin hukukunda bir personel hakkında yaptırım uygulanabilmesi için isnat edilen fiilin varlığı ve kanuni unsurları ortaya konulmalıdır. Özellikle kastın gerektiği durumlarda, yalnızca olayın yaşanmış olması değil, davranışın hangi bilinç ve iradeyle gerçekleştirildiği de önem taşımaktadır.

Amire Saygısızlık Nedeniyle Disiplin Cezası Vermeye Kim Yetkilidir?

6413 sayılı Kanun’un 11. maddesinin ikinci fıkrası uyarınca aylıktan kesme cezası, disiplin amirleri tarafından verilmektedir.

Disiplin amirinin kim olduğu ve hangi ölçüde ceza verme yetkisine sahip bulunduğu ise Kanun’un 8. maddesi ile ekli yetki çizelgesi çerçevesinde belirlenmektedir.

Özellikle disiplin amiri olabilmek için ilgili personel bakımından amir konumunda bulunma, rütbe veya kıdem yönünden gerekli üstünlüğe sahip olma ve kanunda öngörülen diğer şartların gerçekleşmesi gerekmektedir.

Bunun yanında 6413 sayılı Kanun’un 9. maddesinde üst disiplin amirlerinin belirli koşullarda disiplin soruşturması yapma ve disiplin cezası verme yetkileri de düzenlenmiştir.

Özellikle disiplinsizliğin üst disiplin amirinin resmî saygınlığına veya makamına karşı işlenmesi yahut üst disiplin amirinin fiile bizzat tanık olması hâlinde, Kanun’un 9. maddesindeki yetki hükümleri gündeme gelebilir.

Bu nedenle amire saygısızlık nedeniyle verilen disiplin cezasının hukuka uygunluğu değerlendirilirken, yalnızca fiilin gerçekleşip gerçekleşmediğine değil, cezayı veren makamın kanuni yetkisine de bakılmalıdır.

Ayrıca disiplin cezasının doğrudan olayın muhatabı olan amir tarafından verilmesi hâlinde, Kanun’un 9. maddesinde tanınan yetkiler ile soruşturmanın objektif yürütülmesi gerekliliği birlikte değerlendirilmelidir.

Amire Saygısızlık Nedeniyle Savunma Nasıl Yapılmalıdır?

Amire saygısızlık gerekçesiyle hakkında disiplin soruşturması başlatılan personelin savunması hazırlanırken öncelikle isnat edilen davranışın açık biçimde belirlenmesi gerekmektedir.

Personelin hangi tarihte, hangi amire karşı, hangi söz veya hareketlerle saygısızlık yaptığı ileri sürülmektedir? İsnat edilen davranışın hizmetle bağlantısı nedir? Sözlerin gerçekten kullanıldığı hangi delillerle ortaya konulmaktadır?

Bu sorulara verilecek cevaplar, savunmanın hukuki çerçevesinin belirlenmesinde önem taşımaktadır.

Özellikle personelin yalnızca amirine görüş açıkladığı, verilen görev hakkında bilgi verdiği veya savunma hakkını kullandığı olaylarda, söz konusu davranışın neden amire saygısızlık oluşturmadığı açıklanmalıdır.

Buna karşılık personelin askerî nezaket kurallarına uygun olmayan ancak aylıktan kesme cezasını gerektiren ağırlığa ulaşmayan bir davranış gerçekleştirdiği ileri sürülüyorsa, fiilin daha hafif disiplin hükümleri kapsamında değerlendirilmesi gerektiği yönünde hukuki açıklama yapılabilir.

Özellikle 6413 sayılı Kanun’un 15/1-h ve 16/1-a maddeleri ile 18/1-a maddesi arasındaki ayrım, disiplin cezasının doğru belirlenmesi bakımından önem taşımaktadır.

6413 sayılı Kanun’un 40. maddesi uyarınca, kanunda öngörülen istisna dışında savunma alınmadan disiplin cezası verilemez.

Savunma isteminde personele isnat edilen hususlar açıkça bildirilmeli ve savunmasını hazırlaması için kanuni süre tanınmalıdır.

Yüksek disiplin kurulunun görev alanına girmeyen disiplinsizliklerde savunma süresi iki iş gününden az ve ilk süre ile ilave sürenin toplamı beş iş gününden fazla olamaz.

Personelin talebi üzerine kanuni sınırlar içerisinde ilave savunma süresi verilmesi mümkündür.

Savunma hazırlanırken yalnızca cezanın hafifletilmesi talep edilmemeli; öncelikle fiilin kanuni unsurlarının gerçekleşip gerçekleşmediği, isnadın yeterli delillerle ortaya konulup konulmadığı ve ceza vermeye yetkili makamın hukuka uygun hareket edip etmediği değerlendirilmelidir.

Amire Saygısızlık Disiplin Cezasına Nasıl İtiraz Edilir?

6413 sayılı Kanun’un 41. maddesi uyarınca disiplin amirleri tarafından verilen disiplin cezalarına karşı, cezanın tebliğ edilmesinden itibaren iki iş günü içerisinde bir üst disiplin amirine yazılı olarak itiraz edilebilir.

Bu süre içerisinde itiraz edilmemesi hâlinde disiplin cezası kesinleşmektedir.

İtirazı inceleyen yetkili üst disiplin amiri, başvuruyu haklı bulursa disiplin cezasını hafifletebilir veya tamamen kaldırabilir. İtirazın yerinde görülmemesi durumunda ise başvuru reddedilir ve karar ilgili personele tebliğ edilir.

Amire saygısızlık nedeniyle verilen aylıktan kesme cezasına karşı yapılacak itirazda özellikle fiilin kasıtlı olarak gerçekleştirilip gerçekleştirilmediği, sözlerin gerçek anlamı, olayın hizmetle bağlantısı ve ilgili kişinin amirlik sıfatı önem taşımaktadır.

Bunun yanında davranışın daha hafif bir disiplin hükmü kapsamında bulunup bulunmadığı da değerlendirilmelidir.

Özellikle aylıktan kesme cezasının yanlış disiplin maddesine dayanması, olayın eksik araştırılması veya savunmada ileri sürülen esaslı hususların dikkate alınmaması, disiplin işleminin hukuka uygunluğunu etkileyebilir.

Bu nedenle itirazın yalnızca cezanın ağır olduğu yönündeki açıklamalardan oluşmaması, fiilin kanuni unsurları ve mevcut deliller üzerinden hazırlanması önemlidir.

Amire Saygısızlık Nedeniyle Verilen Aylıktan Kesme Cezasına İptal Davası Açılabilir mi?

6413 sayılı Kanun’un 43. maddesi uyarınca subay, astsubay, uzman erbaş ve sözleşmeli erbaş ve erler hakkında verilen aylıktan kesme cezaları idari yargı denetimine tabidir.

Dolayısıyla amire saygısızlık gerekçesiyle verilen aylıktan kesme cezasının hukuka aykırı olduğu düşünülüyorsa, yetkili idare mahkemesinde iptal davası açılması mümkündür.

İptal davasında disiplin işleminin yetki, şekil, sebep, konu ve maksat unsurları bakımından hukuka uygunluğu incelenebilir.

Özellikle fiilin yeterli delillerle ortaya konulamaması, saygısızlık kastının bulunmaması, davranışın hizmetle bağlantılı olmaması veya yanlış disiplin hükmünün uygulanması, işlemin iptalini gerektirebilecek hukuka aykırılıklar arasında bulunmaktadır.

Bunun yanında disiplin soruşturmasının usulüne uygun yürütülmemesi, savunma hakkının ihlal edilmesi veya disiplin kararının yeterli gerekçeye dayanmaması da yargısal denetimde önem taşıyabilir.

6413 sayılı Kanun’un 43. maddesi uyarınca dava açma süresi, kural olarak disiplin cezasının kesinleşmesinden itibaren başlamaktadır.

2577 sayılı İdari Yargılama Usulü Kanunu’nun 7. maddesinde idare mahkemelerinde genel dava açma süresi altmış gün olarak düzenlenmiştir.

Ancak somut olayda cezanın kesinleşme tarihi ve ilgili başvuru usulleri doğru belirlenmelidir.

Özellikle askerî hizmete ilişkin uyuşmazlıklarda yetkili idare mahkemesinin belirlenmesi bakımından 2577 sayılı Kanun’un 20/C maddesindeki özel yetki hükümleri de dikkate alınmalıdır.

Mahkeme Aylıktan Kesme Cezasını İptal Ederse Kesilen Para İade Edilir mi?

Amire saygısızlık nedeniyle verilen aylıktan kesme cezasının mahkeme tarafından iptal edilmesi hâlinde, disiplin işleminin hukuki dayanağı ortadan kalkmaktadır.

Bu durumda hukuka aykırı işlem nedeniyle personelin aylığından yapılan kesintinin iadesi gündeme gelebilir.

Ancak parasal hakların iadesi ve faiz talepleri bakımından dava dilekçesindeki talepler, mahkeme kararının kapsamı ve 2577 sayılı Kanun’un ilgili hükümleri dikkate alınmalıdır.

Ayrıca iptal kararının personelin disiplin kayıtları ve bu cezaya bağlı olarak tesis edilmiş diğer idari işlemler üzerindeki etkileri de değerlendirilmelidir.

Bu nedenle amire saygısızlık cezasının iptali, yalnızca yapılan maaş kesintisinin iadesi açısından değil, personelin mesleki geleceği ve disiplin safahatının hukuka uygun biçimde belirlenmesi bakımından da önem taşıyabilir.

Amire Saygısızlık Nedeniyle Uzman Çavuşun Sözleşmesi Feshedilir mi?

6413 sayılı Kanun’un 18/1-a maddesinde düzenlenen amire saygısızlık fiilinin doğrudan yaptırımı aylıktan kesme cezasıdır.

Bu nedenle tek bir amire saygısızlık disiplinsizliğinin gerçekleşmiş olması, her durumda otomatik olarak uzman erbaş sözleşmesinin feshedileceği anlamına gelmez.

Bununla birlikte personelin geçmiş disiplin cezaları, disiplin ceza sayısı veya puanı ve ilgili sözleşme feshi mevzuatı bakımından farklı sonuçlar gündeme gelebilir.

Özellikle 6413 sayılı Kanun’un 21. maddesinde, belirli disiplin ceza sayısı ve puanı şartlarının gerçekleşmesi hâlinde Silahlı Kuvvetlerden ayırma cezası uygulanmasına ilişkin hükümler bulunmaktadır.

Ayrıca uzman erbaşların sözleşmelerinin feshine ilişkin 3269 sayılı Uzman Erbaş Kanunu hükümleri de dikkate alınmalıdır.

Bu nedenle bir disiplin cezasının personelin mesleki statüsü üzerindeki etkileri değerlendirilirken yalnızca cezanın adı değil, cezanın kesinleşip kesinleşmediği, disiplin puanına etkisi ve diğer kanuni şartlar birlikte incelenmelidir.

Özellikle amire saygısızlık gerekçesiyle verilen aylıktan kesme cezasının hukuka aykırı olduğunun ileri sürüldüğü durumlarda, bu cezanın ilerleyen süreçte başka idari işlemlere dayanak yapılabilmesi de dikkate alınmalıdır.

Amire Saygısızlık Disiplinsizliğinde Zamanaşımı Süresi

6413 sayılı Kanun’un 39. maddesinde disiplin cezalarına ilişkin zamanaşımı süreleri düzenlenmiştir.

Buna göre disiplin amirleri tarafından, disiplinsizliğin öğrenilmesinden itibaren bir ay ve her hâlde fiilin işlendiği tarihten itibaren iki yıl geçtikten sonra disiplin cezası verilemez.

Fiilin inceleme ve araştırma gerektirmesi hâlinde, kanunda belirtilen şartlar çerçevesinde inceleme ve araştırmaya başlanması durumunda bu süreç için geçen sürenin bir aylık zamanaşımı süresine dâhil edilmemesi mümkündür.

Ancak inceleme ve araştırma süresinin kanunda öngörülen sınırları aşmaması gerekmektedir.

Disiplin kurullarında yapılan tahkikatlarda ise öğrenmeden itibaren altı ay ve fiilin işlendiği tarihten itibaren iki yıllık süre esas alınmaktadır.

Kanunda belirli adli ve idari süreçler ile mahkeme kararları sonrasında gerçekleştirilecek işlemler bakımından özel zamanaşımı hükümleri de bulunmaktadır.

Amire saygısızlık fiili bakımından disiplin amirinin olayı hangi tarihte öğrendiği, soruşturma işlemlerine ne zaman başlandığı ve disiplin kararının hangi tarihte verildiği önem taşımaktadır.

Özellikle zamanaşımı sürelerinin geçirilmiş olması, disiplin cezası verme yetkisini etkileyebileceğinden, bu husus hem savunma hem de disiplin cezasına karşı açılacak iptal davası bakımından değerlendirilmelidir.

TSK Amire Saygısızlık Cezası Hakkında Sıkça Sorulan Sorular

TSK’da amire saygısızlığın cezası nedir?

Türk Silahlı Kuvvetlerinde amire saygısızlık, 6413 sayılı Kanun’un 18/1-a maddesinde aylıktan kesme cezasını gerektiren disiplinsizlik olarak düzenlenmiştir. Bu nedenle askerî personelin hizmette veya hizmete ilişkin hâllerde amirine göstermesi gereken saygıyı kasıtlı olarak göstermemesi ya da amirin ikaz, tenkit veya muahezesini saygıyla kabul etmemesi, kanuni şartların gerçekleşmesi hâlinde aylıktan kesme cezasına neden olabilir.

Ancak uygulanacak kesinti oranı personelin maaşı üzerinden keyfî biçimde belirlenmez. Ceza vermeye yetkili disiplin amirinin Kanun’a ekli yetki çizelgesindeki sınırları ve personelin sosyal güvenlik mevzuatına göre hesaplanan prime esas kazancı dikkate alınır. Disiplin işleminin hukuka uygunluğu bakımından fiilin gerçekten gerçekleşmiş olması, kast unsurunun bulunması ve savunma hakkına uyulması da gerekmektedir.

Amire saygısızlık nedeniyle maaştan ne kadar kesilir?

Amire saygısızlık nedeniyle uygulanacak aylıktan kesme cezasında, 6413 sayılı Kanun’un 12. maddesinin dördüncü fıkrası esas alınmaktadır. Bu hükme göre kesinti, personelin sosyal güvenlik mevzuatına göre hesaplanan prime esas kazancı üzerinden yapılır ve oran disiplin amirinin Kanun’a ekli yetki çizelgesinde belirtilen yetkisine göre belirlenir.

Yargı kararlarında 1/20, 1/16 ve 1/12 gibi farklı kesinti oranlarına rastlanmaktadır. Ancak bu oranlar bütün personel için değişmez bir oran bulunduğu anlamına gelmez. Cezanın hukuka uygunluğu değerlendirilirken cezayı veren disiplin amirinin yetkisi, uygulanan oran ve kesintinin hangi kazanç tutarı üzerinden hesaplandığı birlikte incelenmelidir.

Komutana karşı sesini yükseltmek amire saygısızlık sayılır mı?

Komutana karşı sesini yükseltmek, olayın özelliklerine göre askerî disiplin bakımından uygunsuz davranış olarak değerlendirilebilir. Ancak yalnızca ses tonunun yükselmesi, her durumda aylıktan kesme cezasını gerektiren amire saygısızlık disiplinsizliğinin gerçekleştiğini göstermez. Özellikle sözlerin içeriği, konuşmanın gerçekleştiği ortam, davranışın askerî hizmetle bağlantısı ve personelin kastı önem taşımaktadır.

Örneğin görev sırasında acil bilgi verilmesi amacıyla yüksek sesle konuşulması ile komutanın otoritesini bilinçli biçimde küçük düşürmeye yönelik davranışlar aynı değildir. Disiplin soruşturmasında personelin hangi söz veya hareketlerle saygısızlık yaptığı açıklanmalı ve olay yeterli delillerle ortaya konulmalıdır.

Amirle tartışmak disiplin suçu mudur?

Amirle yaşanan her görüş ayrılığı veya tartışma doğrudan disiplin suçu oluşturmaz. Askerî personelin kendisine verilen görevin yerine getirilmesine ilişkin açıklama yapması, mevcut sorunları bildirmesi veya hukuka uygun şekilde farklı görüşünü ifade etmesi mümkündür. Bununla birlikte bu açıklamaların askerî hiyerarşinin gerektirdiği saygı çerçevesinde yapılması gerekir.

Özellikle amire yönelik aşağılayıcı sözler kullanılması, bilinçli biçimde küçük düşürücü hareketlerde bulunulması veya amirin meşru uyarısının saygısızca karşılanması hâlinde 6413 sayılı Kanun’un 18/1-a maddesi gündeme gelebilir. Dolayısıyla disiplin sorumluluğunun belirlenmesinde tartışmanın varlığı değil, gerçekleştirilen somut davranışın kanuni niteliği önem taşımaktadır.

Amirin ikazını kabul etmemek disiplin cezası gerektirir mi?

6413 sayılı Kanun’un 18/1-a maddesinde, amirin yaptığı ikaz, tenkit veya muahezenin saygıyla kabul edilmemesi amire saygısızlık fiilinin gerçekleşme biçimlerinden biri olarak düzenlenmiştir. Bu nedenle amirin meşru uyarısına açıkça saygısız davranışlarla karşılık verilmesi, aylıktan kesme cezasına neden olabilir.

Bununla birlikte personelin uyarının maddi veya hukuki dayanağı hakkında açıklama yapması, yanlış anlaşılmayı gidermeye çalışması veya kendisini savunması aynı şekilde değerlendirilmemelidir. Askerî personelin amirinin her değerlendirmesine içtenlikle katılması zorunlu değildir. Önemli olan, görüş ayrılığını ve açıklamasını askerî disiplinin gerektirdiği saygı sınırları içerisinde ortaya koymasıdır.

Amire saygısızlık ile üste saygısızlık arasındaki fark nedir?

Amire saygısızlık, 6413 sayılı Kanun’un 18/1-a maddesinde aylıktan kesme cezasını gerektiren disiplinsizlik olarak düzenlenmiştir. Üste saygısızlık ise aynı Kanun’un 17/1-a maddesinde hizmete kısmi süreli devam cezasını gerektirmektedir. Bu nedenle iki fiilin hukuki karşılığı ve uygulanabilecek disiplin yaptırımı farklıdır.

Özellikle amir kavramı kadro, kuruluş veya özel yetkilendirmeye dayalı emir verme ilişkisini ifade ederken, üst kavramı rütbe veya kıdem büyüklüğüyle bağlantılıdır. Bu nedenle davranışın muhatabı olan kişinin olay tarihinde ilgili personel bakımından amirlik sıfatına sahip olup olmadığı araştırılmalıdır. Yalnızca rütbesinin yüksek olması nedeniyle her kişinin otomatik olarak amir kabul edilmesi doğru değildir.

Savunma dilekçesinde komutanı eleştirmek saygısızlık sayılır mı?

Askerî personelin savunma dilekçesinde amirinin işlem veya davranışlarını eleştirmesi, tek başına amire saygısızlık disiplinsizliği oluşturmaz. Savunma hakkı, personelin kendisine yöneltilen isnatlara karşı açıklama yapabilmesini ve olayın hukuki değerlendirmesine ilişkin görüşlerini ortaya koyabilmesini gerektirir.

Nitekim Askerî Yüksek İdare Mahkemesi 3. Dairesinin 2013/1472 Esas ve 2014/1208 Karar sayılı dosyasında, savunma hakkının sınırları içerisinde kalan açıklamalar nedeniyle verilen aylıktan kesme cezası hukuka aykırı bulunmuştur. Bununla birlikte savunma hakkı, olayla ilgisiz kişisel saldırılar veya hakaret içeren ifadeler bakımından sınırsız koruma sağlamaz. Her olayda açıklamaların savunmayla bağlantısı ve kullanılan üslup değerlendirilmelidir.

Komutanın telefonuna cevap vermemek amire saygısızlık mıdır?

Komutanın telefonuna cevap verilmemesi, olayın koşullarına göre disiplin hukuku bakımından değerlendirilebilir. Ancak personelin aramadan haberdar olup olmadığı, aramanın askerî hizmetle bağlantısı ve personelin bilerek cevap vermekten kaçınıp kaçınmadığı araştırılmadan doğrudan amire saygısızlık sonucuna ulaşılması doğru değildir.

Gaziantep Bölge İdare Mahkemesi 5. İdari Dava Dairesinin 2019/2268 Esas ve 2021/98 Karar sayılı dosyasında, istirahat raporu bulunan personelin amirinin telefon aramasına cevap vermemesi nedeniyle verilen disiplin cezası değerlendirilmiştir. Mahkeme, olayın yeterince araştırılmadığını ve isnat edilen davranışın gerekli açıklıkta ortaya konulmadığını dikkate alarak disiplin işleminin iptalini hukuka uygun bulmuştur. Bu karar, telefon görüşmelerine ilişkin disiplin iddialarında somut delillerin önemini göstermektedir.

Amire saygısızlık nedeniyle bir alt ceza verilebilir mi?

6413 sayılı Kanun’un 14. maddesinin ikinci fıkrası uyarınca disiplin amirleri, personelin olumlu hizmet, sicil ve disiplin safahatını ve fiilin niteliğini göz önünde bulundurarak bir derece hafif ceza uygulayabilir. Bu nedenle amire saygısızlık nedeniyle hakkında işlem yapılan personel bakımından bir alt disiplin cezası talep edilmesi mümkündür.

Ancak bir alt ceza uygulanması, disiplin amirinin kanuni takdirine bağlıdır. Özellikle personelin geçmişinde disiplin cezası bulunmaması, olumlu sicil ve hizmet geçmişine sahip olması ve olayın daha hafif değerlendirmeyi gerektiren koşullar içermesi önem taşımaktadır. Bu durum, fiilin gerçekte daha hafif bir disiplinsizlik oluşturduğu gerekçesiyle hukuki nitelendirmenin değiştirilmesinden farklıdır.

Amire saygısızlık nedeniyle uzman çavuşun sözleşmesi feshedilir mi?

Amire saygısızlık fiilinin 6413 sayılı Kanun’daki doğrudan yaptırımı aylıktan kesme cezasıdır. Bu nedenle tek bir amire saygısızlık disiplinsizliği nedeniyle her durumda otomatik olarak uzman erbaş sözleşmesinin feshedileceği söylenemez. Ancak personelin geçmiş disiplin durumu, aldığı diğer disiplin cezaları ve sözleşme feshi için öngörülen özel kanuni koşullar ayrıca değerlendirilmelidir.

Özellikle 6413 sayılı Kanun’un 21. maddesindeki disiplin ceza sayısı ve puanına bağlı ayırma hükümleri ile 3269 sayılı Uzman Erbaş Kanunu’nun ilgili düzenlemeleri önem taşımaktadır. Bu nedenle amire saygısızlık nedeniyle verilen disiplin cezasının yalnızca maaştan kesinti doğurduğu düşünülmemelidir. Cezanın personelin disiplin geçmişindeki yeri ve sonraki idari işlemlere etkisi de incelenmelidir.

Amire saygısızlık nedeniyle verilen aylıktan kesme cezasına nasıl itiraz edilir?

6413 sayılı Kanun’un 41. maddesi uyarınca disiplin amiri tarafından verilen aylıktan kesme cezasına karşı, cezanın tebliğinden itibaren iki iş günü içerisinde bir üst disiplin amirine yazılı olarak itiraz edilebilir. İtirazın süresi içerisinde yapılmaması hâlinde disiplin cezası kesinleşir.

İtiraz sırasında isnat edilen davranışın gerçekten gerçekleşip gerçekleşmediği, kast unsurunun bulunup bulunmadığı, amirlik ilişkisinin varlığı ve fiilin doğru disiplin hükmü kapsamında değerlendirilip değerlendirilmediği önem taşımaktadır. Ayrıca savunma hakkının kullanılması, soruşturma delillerinin yeterliliği ve uygulanan ceza oranının kanuna uygunluğu da değerlendirilmelidir.

Amire saygısızlık cezasına karşı idare mahkemesinde dava açılabilir mi?

Evet. Subay, astsubay, uzman erbaş ve sözleşmeli erbaş ve erler hakkında verilen aylıktan kesme cezaları, 6413 sayılı Kanun’un 43. maddesi kapsamında idari yargı denetimine tabidir. Bu nedenle amire saygısızlık gerekçesiyle verilen aylıktan kesme cezasının hukuka aykırı olduğu düşünülüyorsa, yetkili idare mahkemesinde iptal davası açılması mümkündür.

İptal davasında disiplin işleminin yetki, şekil, sebep, konu ve maksat yönlerinden hukuka uygunluğu incelenebilir. Özellikle davranışın hizmetle bağlantılı olmaması, kast unsurunun bulunmaması, fiilin yeterli delillerle ortaya konulamaması veya daha hafif bir disiplin hükmü kapsamında kalması, işlemin hukuki değerlendirmesinde önem taşıyabilir. Dava açma süresinin cezanın kesinleşmesinden itibaren hesaplanması gerektiği unutulmamalıdır.

Aylıktan kesme cezası iptal edilirse kesilen maaş geri alınabilir mi?

Aylıktan kesme cezasının mahkeme tarafından iptal edilmesi, disiplin işleminin hukuki dayanağının ortadan kalkmasına neden olmaktadır. Bu durumda hukuka aykırı işlem nedeniyle aylıktan yapılan kesintilerin iadesi gündeme gelebilir. Ancak iade, faiz ve diğer parasal talepler bakımından dava dilekçesinin içeriği ve mahkeme kararının kapsamı önem taşımaktadır.

Ayrıca disiplin cezasının iptali, personelin disiplin kayıtlarında ve cezaya bağlı idari sonuçlarda gerekli düzeltmelerin yapılmasını da gerektirebilir. Bu nedenle iptal davası yalnızca kesilen ücretin geri alınmasına yönelik bir başvuru olarak değerlendirilmemelidir. Disiplin cezasının personelin mesleki geleceği üzerinde oluşturabileceği diğer sonuçlar da önem taşımaktadır.

Amire saygısızlık cezası ne kadar sürede zamanaşımına uğrar?

6413 sayılı Kanun’un 39. maddesine göre disiplin amirleri tarafından, disiplinsizliğin öğrenilmesinden itibaren bir ay ve her hâlde fiilin işlendiği tarihten itibaren iki yıl geçtikten sonra disiplin cezası verilemez. Bununla birlikte fiilin inceleme veya araştırma gerektirmesi hâlinde kanunda öngörülen özel süre kuralları uygulanabilir.

Bu nedenle amire saygısızlık nedeniyle yürütülen disiplin soruşturmasında olayın gerçekleştiği tarih, disiplin amirinin fiili ne zaman öğrendiği ve soruşturmaya hangi tarihte başlandığı birlikte değerlendirilmelidir. Özellikle kanuni sürelerin geçirilmesi, disiplin cezası verme yetkisinin zamanaşımı nedeniyle ortadan kalkmasına neden olabileceğinden, bu husus savunma ve iptal davası bakımından önem taşımaktadır.

Sonuç: TSK Amire Saygısızlık Cezasının Hukuki Değerlendirmesi

Türk Silahlı Kuvvetlerinde askerî disiplinin korunması, personelin amirlerine karşı saygılı davranmasını ve askerî hizmetin gerektirdiği hiyerarşik ilişkilere uygun hareket etmesini zorunlu kılmaktadır. Ancak askerî disiplinin korunması amacı, personelin her türlü açıklamasının, görüş ayrılığının veya hukuka uygun itirazının disiplin yaptırımına bağlanabileceği anlamına gelmemektedir.

6413 sayılı Türk Silahlı Kuvvetleri Disiplin Kanunu’nun 18. maddesinin birinci fıkrasının (a) bendinde düzenlenen amire saygısızlık, hizmette veya hizmetle bağlantılı hâllerde amire gösterilmesi gereken saygının kasıtlı olarak gösterilmemesi veya amirin ikaz, tenkit ve muahezesinin saygıyla kabul edilmemesi şeklinde tanımlanmıştır. Bu disiplinsizliğin temel yaptırımı aylıktan kesme cezasıdır.

Bununla birlikte disiplin cezasının hukuka uygunluğu bakımından öncelikle davranışın muhatabı olan kişinin amirlik sıfatının bulunması, olayın askerî hizmetle bağlantılı olması ve isnat edilen saygısızlık fiilinin yeterli delillerle ortaya konulması gerekmektedir. Özellikle personelin davranışının kasıtlı olup olmadığı, kullanılan sözlerin anlamı ve olayın gerçekleştiği koşullar önem taşımaktadır.

Askerî disiplin mevzuatında amire saygısızlık, üste saygısızlık, amir veya üste nezaketsizlik ve askerî nezaket kurallarına uymamak şeklinde birbirinden farklı disiplin fiillerinin düzenlenmiş olması, her uygun olmayan davranışın aynı yaptırımla cezalandırılamayacağını göstermektedir.

Nitekim Ankara Bölge İdare Mahkemesi ve diğer idari yargı mercilerinin kararlarında, amirin sorusuna cevap verilmesi, görev hakkında görüş açıklanması veya askerî nezaket sınırlarını aşmayan davranışlar nedeniyle verilen aylıktan kesme cezalarının hukuka aykırı bulunabildiği görülmektedir. Buna karşılık amirlik makamını bilinçli biçimde hedef alan saygısız davranışların yeterli delillerle ortaya konulduğu olaylarda disiplin yaptırımlarının hukuka uygun bulunduğu kararlar da bulunmaktadır.

Özellikle savunma hakkının kullanılması sırasında amirin işlem ve davranışlarına yönelik yapılan somut ve olayla bağlantılı açıklamaların doğrudan saygısızlık olarak değerlendirilmemesi gerekmektedir. Askerî personelin hukuka uygun biçimde açıklama yapabilmesi, disiplin hukukunun temel güvenceleri arasında yer almaktadır.

Sonuç olarak TSK amire saygısızlık cezası, yalnızca amirin bir söz veya davranıştan rahatsızlık duymasına değil, 6413 sayılı Kanun’un 18/1-a maddesinde tanımlanan disiplinsizliğin bütün unsurlarının somut olayda gerçekleştiğinin ortaya konulmasına bağlıdır. Askerî disiplinin korunması kadar personelin savunma hakkının, hukuki güvenliğinin ve kanuna uygun disiplin yaptırımı uygulanması ilkesinin gözetilmesi de hukuk devleti anlayışının gereğidir.

Bu Yazıda
Son blog içeriklerini incelediniz mi?

En son eklenen güncel içeriklerimiz.

4/B Sözleşmeli Personel Disiplin Cezaları ve Sözleşme Feshi
TCDD Görevde Yükselme ve Ünvan Değişikliği Sınavı Davası
Verilen Emir ve Görevleri Tam ve Zamanında Yapmamak: 657 Sayılı Kanun 125/C-a Disiplin Suçu
657 Sayılı Kanun’a Göre Memurların Mazeret İzni, Hastalık İzni ve Refakat İzni Hakları (2026)
Yazıyı Paylaş
Somut dosyanız için hukuki değerlendirme alın.

Dosyanın niteliği, süreler ve uygulanacak mevzuat somut olay bazında değerlendirilir.

0%
Hesaplanıyor...
Aradığınız içeriği bulamadınız mı?

Hukuki konunuz farklı bir başlık altında değerlendiriliyor olabilir. Faaliyet alanlarını inceleyebilir veya iletişim bilgilerine ulaşabilirsiniz.

WhatsApp Hattı

Daha hızlı iletişime geçmek ve detaylı bilgi almak için hemen mesaj gönderin.

+90 551 411 81 81
HH
HankaHukuk

https://hankahukuk.com

İLGİLİ İÇERİKLER
Benzer hukuki içerikler.
YAZI
26 dk
Genel
4/B Sözleşmeli Personel Disiplin Cezaları ve Sözleşme Feshi

657 sayılı Devlet Memurları Kanunu’nun 4/B maddesi kapsamında kamu kurum ve kuruluşlarında[…]

Devamını Gör
YAZI
23 dk
Genel
TCDD Görevde Yükselme ve Ünvan Değişikliği Sınavı Davası

Türkiye Cumhuriyeti Devlet Demiryolları İşletmesi Genel Müdürlüğü (TCDD) ile TCDD Taşımacılık AŞ[…]

Devamını Gör
YAZI
15 dk
Genel
Verilen Emir ve Görevleri Tam ve Zamanında Yapmamak: 657 Sayılı Kanun 125/C-a Disiplin Suçu

Devlet memurlarının kendilerine verilen emir ve görevleri tam ve zamanında yerine getirmeleri,[…]

Devamını Gör