Hükmün açıklanmasının geri bırakılması kararı verilen bir dosyada sanığın denetim süresi içerisinde kasıtlı yeni bir suç işlemesi, ilk bakışta yalnızca CMK’nın 231. maddesi kapsamında değerlendirilmesi gereken bir mesele gibi görünmektedir. Ancak HAGB kararının daha sonra açıklanması, açıklanan mahkûmiyet hükmüne karşı yalnızca sanık lehine kanun yoluna başvurulması ve Bölge Adliye Mahkemesinin bu hükmü bozarak dosyayı yeniden ilk derece mahkemesine göndermesi hâlinde mesele artık yalnızca HAGB hükümlerinden ibaret değildir. Bu aşamada CMK m.231 ile birlikte cezayı aleyhe değiştirme yasağı, CMK m.283, kazanılmış hak kavramı ve bozma sonrasında ilk derece mahkemesinin yeniden hüküm kurma yetkisinin sınırları birlikte değerlendirilmelidir.
Özellikle uygulamada şu soruyla sıkça karşılaşılmaktadır: Sanık hakkında örneğin 1 yıl 6 ay 22 gün hapis cezası belirlenerek HAGB kararı verilmiş, sanık denetim süresinde kasıtlı yeni bir suç işlemiş, bunun üzerine bu hüküm açıklanmış, açıklanan hükme karşı yalnızca sanık istinaf yoluna başvurmuş ve BAM hükmü eksik araştırma veya başka bir usulî nedenle bozarak dosyayı yeniden ilk derece mahkemesine göndermişse, yerel mahkeme yeniden yapacağı yargılamada 1 yıl 6 ay 22 günün üzerinde ceza verebilir mi? Önceki hüküm aynen mi kurulmalıdır? Daha düşük ceza verilebilir mi? Erteleme veya seçenek yaptırım uygulanabilir mi?
Paylaşılan kararlar birlikte değerlendirildiğinde, bu soruların tamamına tek bir cümleyle cevap vermek mümkün değildir. Çünkü hukuken birbirinden ayrılması gereken iki farklı aşama bulunmaktadır. Birinci aşama, HAGB kararının denetim süresinde kasıtlı suç işlenmesi nedeniyle ilk kez açıklanmasıdır. İkinci aşama ise bu açıklanan hükmün yalnızca sanık tarafından istinaf edilmesi ve BAM tarafından bozulmasından sonra yapılan yeniden yargılamadır. Bu iki aşamayı birbirine karıştırmak, özellikle “hüküm aynen açıklanmalıdır” kuralının kapsamının yanlış belirlenmesine yol açmaktadır.
HAGB Kararının Kendisinin Hukuki Niteliği ile Açıklanan Mahkûmiyet Hükmü Birbirinden Ayrılmalıdır
HAGB sisteminin anlaşılması bakımından ilk yapılması gereken ayrım budur. HAGB kararı verildiğinde mahkeme aslında sanığın suçluluğunu ve cezasını belirleyen bir hüküm kurmakta; ancak bu hükmün sanık hakkında doğrudan hukuki sonuç doğurmasını ertelemektedir. Bu nedenle HAGB kararının kendisi ile HAGB’nin daha sonra açıklanması sonucunda ortaya çıkan mahkûmiyet hükmü aynı hukuki niteliğe sahip değildir.
Yargıtay 8. Ceza Dairesinin 26.03.2024 tarihli, E.2022/1049, K.2024/2744 sayılı kararında bu ayrım son derece açık biçimde yapılmıştır. Daire, HAGB kararının CMK m.223 anlamında davanın esasını çözen bir hüküm olmadığını, bu nedenle sırf HAGB kararının verilmiş olmasının sanık bakımından aleyhe değiştirme yasağı anlamında kazanılmış hak doğurmayacağını kabul etmiştir. Buna karşılık HAGB hükmü denetim süresinde kasıtlı suç işlenmesi nedeniyle açıklanıp artık mahkûmiyet hükmü ortaya çıktıktan ve bu hükme karşı yalnızca sanık kanun yoluna başvurduktan sonra durum değişmektedir.
Bu ayrım son derece önemlidir. “HAGB hükmü kazanılmış hak doğurmaz” şeklindeki cümleyi tek başına ele alıp, HAGB açıklandıktan sonra verilen mahkûmiyet hükmünün de sanık bakımından hiçbir koruma yaratmadığını kabul etmek doğru değildir. HAGB kararının henüz açıklanmadığı dönem ile hükmün açıklanarak infaz edilebilir bir mahkûmiyet hükmü hâline geldiği dönem birbirinden farklıdır.
Nitekim aynı Yargıtay kararında sanık hakkında önce 7 ay 15 gün hapis ve 600 TL adli para cezası belirlenerek HAGB kararı verilmiş, denetim süresinde kasıtlı suç işlenmesi üzerine hüküm aynen açıklanmış ve açıklanan bu hüküm yalnızca sanık müdafii tarafından istinaf edilmiştir. BAM’ın bozması sonrasında yeniden hüküm kurulmuş ve bu kez 6 ay 26 gün hapis ile 1.240 TL adli para cezasına hükmedilmiştir.
Yargıtay 8. Ceza Dairesi burada açık biçimde, açıklanan 7 ay 15 gün hapis ve 600 TL adli para cezasının yalnızca sanık tarafından kanun yoluna taşınması nedeniyle sanık bakımından kazanılmış hak teşkil ettiğini kabul etmiştir.
Dolayısıyla HAGB kararının kendisinin kazanılmış hak oluşturmaması ile açıklanan mahkûmiyet hükmünün yalnızca sanık lehine kanun yoluna götürülmesi sonucu ortaya çıkan aleyhe değiştirme yasağı tamamen farklı meselelerdir.
Denetim Süresinde Kasıtlı Yeni Suç İşlenirse HAGB Hükmü Kural Olarak Aynen Açıklanır
CMK m.231 sistematiğinde, sanığın denetim süresi içinde kasıtlı yeni bir suç işlemesi hâlinde mahkemenin görevi önceki HAGB hükmü üzerinden yeniden temel ceza belirlemek değildir. Kanunun öngördüğü işlem, daha önce kurulmuş fakat açıklanması geri bırakılmış hükmün açıklanmasıdır.
Bu noktada paylaşılan Yargıtay Ceza Genel Kurulunun E.2017/8-853, K.2018/135, 03.04.2018 tarihli kararı önem taşımaktadır. Kararın olayında HAGB sonrasında denetim süresi içinde işlenen kasıtlı yeni suç nedeniyle dosya yeniden ele alınmış ve önceki hüküm açıklanmıştır. Ceza Genel Kurulu, HAGB’nin açıklanması aşamasının yeni baştan ceza tayini yapılan bağımsız bir mahkûmiyet yargılaması olmadığını kabul etmektedir.
Aynı ilke, sohbette tam metni paylaşılan Gaziantep Bölge Adliye Mahkemesi 11. Ceza Dairesinin E.2022/1268, K.2023/1120, 22.06.2023 tarihli kararında daha somut biçimde görülmektedir. O dosyada ilk HAGB kararında sanık hakkında 1 yıl 11 ay 10 gün hapis cezası belirlenmişken, hüküm denetim süresindeki yeni suç nedeniyle açıklanırken temel ceza değiştirilerek sonuçta 1 yıl 8 ay hapis cezasına hükmedilmiştir. Görünüş itibarıyla ikinci karar sanık lehine dahi olsa BAM bunun hukuka uygun olmadığını kabul etmiştir. Çünkü HAGB’nin açıklanması aşamasında mahkemenin önceki hükmü yeniden kurması değil, açıklanması geri bırakılan hükmü aynen açıklaması gerekir.
Bu karar, “aynen açıklama” kuralının yalnızca cezanın ağırlaştırılmasını önleyen bir kural olmadığını göstermektedir. İlk açıklama aşamasında mahkeme, “Bu kez daha az ceza vereyim” diyerek dahi temel ceza hesabını yeniden kuramaz. HAGB altında bekleyen hüküm neyse, kural olarak açıklanan hüküm de odur.
Dolayısıyla denetim süresinde kasıtlı yeni suç işlendiği için HAGB dosyası açıldığında mahkeme, ilk HAGB kararında belirlenen temel cezayı değiştiremez, daha önce uygulanan takdiri indirim hükümlerini yeniden değerlendiremez ve ceza hesabını baştan kuramaz. Buradaki işlem yeni hüküm oluşturmak değil, mevcut hükmü hukuki sonuç doğurur hâle getirmektir.
Ancak bu ilkeyi BAM bozmasından sonraki yeniden yargılama aşamasına hiçbir ayrım yapmadan taşımak da isabetli değildir. Paylaşılan kararlar arasındaki en önemli nüans tam olarak burada ortaya çıkmaktadır.
HAGB Hükmünün İlk Kez Açıklanması ile BAM Bozmasından Sonraki Yeniden Yargılama Aynı Şey Değildir
İlk HAGB açıklaması sırasında “aynen açıklama” zorunluluğunun bulunması, açıklanan hüküm istinaf edilip BAM tarafından bozulduktan sonra ilk derece mahkemesinin artık hiçbir hukuki değerlendirme yapamayacağı ve mutlaka eski cezayı kelimesi kelimesine tekrar etmesi gerektiği anlamına gelmemektedir.
Bu nedenle tarafınıza verilen ikinci yapay zekâ cevabındaki “BAM usulî eksikliği giderildikten sonra 1 yıl 6 ay 22 gün hapis cezası aynen açıklanmalıdır; temel ceza, takdiri indirim veya sonuç ceza miktarı artırılamayacağı gibi azaltılamaz da” biçimindeki ifade, paylaşılan Yargıtay 8. Ceza Dairesinin 2024 tarihli kararı karşısında fazla geniş görünmektedir.
Yargıtay 8. Ceza Dairesinin E.2022/1049, K.2024/2744 sayılı kararındaki olay tam olarak bu ayrım bakımından önemlidir. HAGB hükmü denetim süresinde kasıtlı suç nedeniyle aynen açıklanmış, açıklanan hüküm yalnızca sanık müdafii tarafından istinaf edilmiş, BAM hükmü bozmuş ve bozma sonrasında ilk derece mahkemesi farklı bir ceza hesabı yaparak önceki 7 ay 15 günlük hapis cezasından daha düşük olan 6 ay 26 günlük bir hapis cezasına hükmetmiştir.
Yargıtay bu durumda, “HAGB bir kere açıklanmıştı, dolayısıyla bozma sonrasında da aynı 7 ay 15 günlük hüküm aynen tekrarlanmalıydı” dememiştir. Bunun yerine cezayı aleyhe değiştirme yasağının sonuç ceza yönünden değerlendirilmesi gerektiğini belirtmiş ve önceki hüküm ile bozma sonrasındaki hükmü sonuçları bakımından karşılaştırmıştır.
Bu kararın ortaya koyduğu önemli sonuç şudur: HAGB’nin kasıtlı suç nedeniyle ilk kez açıklanması aşamasındaki “aynen açıklama” zorunluluğu ile açıklanan mahkûmiyet hükmünün kanun yolunda bozulmasından sonra yapılan yeniden yargılama birbirine karıştırılmamalıdır.
BAM’ın bozmasıyla açıklanan mahkûmiyet hükmü ortadan kaldırılmış ve dosya yeniden hüküm kurulmak üzere ilk derece mahkemesine gönderilmişse, mahkeme bozma gerekçesi kapsamında yeniden yargılama yapacaktır. Ancak sanık aleyhine istinaf bulunmuyorsa bu kez mahkemenin önünde çok güçlü bir başka sınır vardır: cezayı aleyhe değiştirme yasağı.
Yalnız Sanığın İstinafı Varsa Açıklanan Önceki Ceza Yeni Hükmün Üst Sınırını Oluşturur
CMK m.283’ün temel ilkesi açıktır. İstinaf yoluna yalnızca sanık lehine başvurulmuşsa yeniden verilen hüküm, önceki hükümle belirlenen cezadan daha ağır olamaz.
Burada “önceki hüküm” artık ilk HAGB kararı değildir. HAGB bozulduktan sonra açıklanan ve sanığın istinaf ettiği mahkûmiyet hükmüdür.
Örneğin HAGB kapsamında belirlenen 1 yıl 6 ay 22 günlük hapis cezası, kasıtlı yeni suç nedeniyle açıklanmış ve bu açıklanan mahkûmiyet hükmüne karşı yalnızca sanık müdafii istinaf başvurusu yapmışsa; savcılık veya katılan tarafından sanık aleyhine bir istinaf bulunmadığı sürece, BAM bozması sonrasında kurulacak yeni hükümde sonuç ceza sanık aleyhine ağırlaştırılamaz.
Bu noktada Yargıtay 8. Ceza Dairesi cezayı aleyhe değiştirme yasağını yalnızca kanun yolu incelemesi sırasında dikkate alınacak teknik bir kural olarak görmemektedir. Daireye göre bu yasak aynı zamanda bozma sonrasında cezanın sınırını belirleyen bir yargılama ilkesidir. Sanık lehine gerçekleşmiş hukuki sonuçların, aleyhte bir kanun yolu başvurusu olmadığı sürece sanığın aleyhine çevrilmemesi gerekir.
Bu yaklaşım, gönderdiğiniz Anayasa Mahkemesinin 25.06.2026 tarihli, E.2026/71, K.2026/148 sayılı kararıyla da uyumludur. Anayasa Mahkemesi CMK m.283’te yer alan düzenlemeyi hukuk devleti, kanun yoluna başvurma özgürlüğü ve ölçülülük bakımından incelemiş ve kuralın Anayasa’ya aykırı olmadığı sonucuna ulaşmıştır. Kararın temel yaklaşımı, sanığın yalnız kendi lehine yaptığı kanun yolu başvurusu nedeniyle daha ağır bir ceza tehdidiyle karşılaşmasının önlenmesinin kanun yoluna başvurma hakkını güvence altına alan meşru bir düzenleme olduğudur.
Bu nedenle örnek üzerinden söylenirse; açıklanan hüküm 1 yıl 6 ay 22 gün hapis ise ve yalnızca sanık lehine istinaf söz konusuysa, BAM bozmasından sonra kurulacak yeni hükümde sonuç cezanın bunun üzerine çıkarılması CMK m.283 bakımından ciddi bir hukuka aykırılık oluşturacaktır.
Ancak Kazanılmış Hak “Her Ara Hesaplama Aynen Kalacak” Anlamına Gelmez
Aleyhe değiştirme yasağının önemli özelliklerinden biri, mahkemenin bütün hukuki değerlendirmesini dondurmamasıdır. Yargıtay 8. Ceza Dairesinin kararında da belirtildiği üzere yasak esas itibarıyla ceza ve yaptırım sonucu ile ilgilidir. Fiilin hukuki nitelendirilmesinde veya suç adının belirlenmesinde aynı ölçüde bir yasak bulunmamaktadır.
Bu nedenle örneğin BAM eksik raporların alınmasını, belirli tanıkların dinlenmesini veya belirli delillerin değerlendirilmesini istemişse ilk derece mahkemesi elbette bu araştırmaları yapacaktır. Yapılan araştırma sonucunda önceki temel cezanın belirlenmesindeki bazı değerlendirmelerin hatalı olduğu sonucuna da ulaşabilir. Fakat yalnızca sanık lehine istinaf bulunduğu durumda bu yeni değerlendirme sonuç itibarıyla sanığın daha ağır bir cezaya mahkûm edilmesine yol açamaz.
Burada “sonuç ceza” kavramı belirleyicidir.
Yargıtay 8. Ceza Dairesinin 2024 tarihli kararında açıkça “kazanılmış hakkın sonuç ceza yönünden olduğu” belirtilmiştir.
Dolayısıyla yalnızca sanığın istinafı üzerine yapılan bozma sonrasında yerel mahkemenin, örneğin temel cezayı önceki karardan daha yüksek belirleyip başka bir indirim uygulayarak yine önceki sonuç cezayı aşmaması gibi bir hesaplama teorik olarak aleyhe değiştirme yasağı bakımından ayrıca değerlendirilmelidir. Burada belirleyici olan sanığın nihai ceza ve yaptırım durumunun önceki hükümden daha ağır hâle gelip gelmediğidir.
Ceza Genel Kurulunun E.2017/8-854, K.2019/254 sayılı kararında da yaptırım ve sonuçların karşılaştırılması gerektiği yaklaşımı benimsenmiştir. Karardaki uyuşmazlıkta daha önce adli para cezasına çevrilmiş kısa süreli hapis cezalarının, daha sonraki aşamada HAGB’nin açıklanması üzerine hapis cezası olarak infaz edilmesi sanığın aleyhine sonuç doğurduğundan, aleyhe değiştirme yasağı kapsamında korunmuştur.
Bu nedenle aleyhe değiştirme yasağı yalnızca matematiksel süre karşılaştırması şeklinde anlaşılmamalıdır. Yaptırımın türü ve sanığın hukuki durumunda ortaya çıkardığı sonuçlar da önem taşıyabilir.
HAGB Açıklanırken Erteleme veya Adli Para Cezasına Çevirme Mümkün müdür?
Burada yine aşamalar birbirinden ayrılmalıdır.
CMK m.231/11 kapsamında denetim süresinde kasten yeni suç işlenmesi nedeniyle hüküm açıklanıyorsa temel kural, daha önce açıklanması geri bırakılmış hükmün aynen açıklanmasıdır. Mahkemenin bu aşamada kendiliğinden yeni bir bireyselleştirme yaparak “Bu kez hapis cezasını erteleyeyim” veya “Bu kez adli para cezasına çevireyim” demesi paylaşılan kararlar çerçevesinde mümkün görünmemektedir.
Nitekim Gaziantep BAM 11. Ceza Dairesi kararında, CMK m.231/11’de yer alan özel bireyselleştirme imkânının, sanığın kendisine yüklenen denetimli serbestlik yükümlülüğünü yerine getirememesi hâline ilişkin olduğu açıkça belirtilmiştir. Denetim süresinde kasıtlı yeni suç işleyen sanık bakımından ise önceki hükmün aynen açıklanması gerektiği kabul edilmiştir.
Bu nedenle “denetim süresinde kasıtlı suç işledi, hüküm açılıyor; hâkim o anda önceki hapis cezasını TCK m.50 uyarınca adli para cezasına çevirebilir veya TCK m.51 uyarınca erteleyebilir” şeklindeki genel bir yaklaşım, paylaşılan kararlarla bağdaşmamaktadır.
Ancak burada çok önemli bir istisna bulunmaktadır: Erteleme veya adli para cezasına çevirme imkânı daha önceki bir hükümden kaynaklanan aleyhe değiştirme koruması altında ise durum değişebilir.
Önceki Hükümde Erteleme Varsa Aleyhe Değiştirme Yasağı Ertelemeyi Koruyabilir
Yargıtay Ceza Genel Kurulunun E.2017/8-853, K.2018/135 sayılı kararı bu konuda son derece önemlidir.
Kararda sanık hakkında verilen ilk hükümde 10 aylık hapis cezası ertelenmiş, bu ilk hüküm yalnızca sanık müdafii tarafından temyiz edilmiş ve daha sonra HAGB kararı verilmiştir. Sanık HAGB denetim süresinde kasıtlı yeni suç işlediğinde hüküm açıklanmış, ancak bu kez hapis cezası ertelenmemiştir. Ceza Genel Kurulu, ilk hükmün yalnızca sanık tarafından temyiz edilmiş olması nedeniyle erteleme yönünden oluşan aleyhe değiştirme korumasının ortadan kalkmadığını kabul etmiştir.
Başka bir anlatımla sanığın HAGB imkânından yararlanmış ve daha sonra denetim süresinde suç işlemiş olması, daha önce kendisi lehine kesinleşmiş olan aleyhe değiştirme korumasını ortadan kaldırmamaktadır.
Ceza Genel Kurulunun yaklaşımına göre sanık denetim süresindeki suçu nedeniyle HAGB avantajını kaybetmiş olabilir; ancak bundan hareketle, önceki ve yalnız sanık tarafından kanun yoluna götürülmüş hükümde bulunan erteleme avantajının da ortadan kaldırılması mümkün değildir.
Bu karar, aleyhe değiştirme yasağının yalnızca cezanın sayısal miktarına özgülenemeyeceğini gösteren önemli örneklerden biridir.
Daha Önce Adli Para Cezasına Çevrilmiş Hapis Cezası da Korunabilir
Aynı yaklaşım Yargıtay Ceza Genel Kurulunun E.2017/8-854, K.2019/254 sayılı kararında adli para cezasına çevirme bakımından karşımıza çıkmaktadır.
Bu dosyada ilk hükümde kısa süreli hapis cezaları TCK m.50 uyarınca adli para cezasına çevrilmiş, yalnızca sanık müdafii temyize gitmiş, bozma sonrasında HAGB uygulanmış ve daha sonra denetim süresinde kasıtlı suç işlenmesi üzerine HAGB hükümleri açıklanmıştır. HAGB açıklanırken sanık bu kez hapis cezalarıyla karşı karşıya kalmıştır. Ceza Genel Kurulu bunu aleyhe değiştirme yasağına aykırı bulmuş ve infazın ilk hükümdeki adli para cezası türü ve miktarı gözetilerek yapılması gerektiğini kabul etmiştir.
Bu kararın önemi şudur: HAGB hükmünün “aynen açıklanması” gerektiği kuralı, sanığın daha önce yalnız kendi kanun yolu başvurusu nedeniyle elde ettiği aleyhe değiştirme korumasını ortadan kaldıran bir gerekçeye dönüştürülemez.
Ancak bu kararların doğru okunması gerekir. Bunlar, her HAGB açıklamasında mahkeme ilk kez TCK m.50 veya TCK m.51 uygulayabilir dememektedir. Burada korunan şey, daha önce var olan ve sanık lehine kanun yolu başvurusu nedeniyle aleyhe değiştirilemez hâle gelen hukuki sonuçtur.
Dolayısıyla önceki hiçbir hükümde erteleme veya adli para cezasına çevirme uygulanmamışsa, bu Ceza Genel Kurulu kararları tek başına “HAGB açıldığı anda yeni baştan erteleme veya adli para cezasına çevrilme hakkı doğar” şeklinde yorumlanamaz.
BAM Bozmasından Sonra Daha Düşük Ceza Verilebilir mi?
Paylaşılan içtihatlar içerisinde bu soruya en güçlü cevap Yargıtay 8. Ceza Dairesinin 2024 tarihli kararından çıkmaktadır.
Daha önce belirtildiği üzere olayda HAGB kapsamında 7 ay 15 gün hapis ve 600 TL adli para cezası belirlenmiş, denetim süresinde kasıtlı suç işlenmesi nedeniyle bu hüküm aynen açıklanmış, açıklanan hüküm yalnızca sanık tarafından istinaf edilmiş ve BAM bozması sonrasında yerel mahkeme 6 ay 26 gün hapis ve 1.240 TL adli para cezası şeklinde yeni bir hüküm kurmuştur.
Yargıtay, bozma sonrasında mutlaka önceki hükmün aynı matematiksel hesapla tekrar edilmesi gerektiğini söylememiştir. Tersine, kazanılmış hakkın sonuç ceza yönünden değerlendirilmesi gerektiğini kabul etmiştir.
Bu nedenle “BAM bozmasından sonra ne artırılabilir ne de azaltılabilir, aynı ceza mutlaka tekrar kurulmalıdır” şeklindeki mutlak bir görüşün, paylaşılan bu kararla bağdaştırılması güçtür.
Daha doğru ifade şudur:
HAGB’nin denetim ihlali nedeniyle ilk kez açıklanması sırasında önceki hüküm kural olarak aynen açıklanmalıdır. Ancak bu açıklanan mahkûmiyet hükmü yalnızca sanık tarafından istinaf edilip BAM tarafından bozulduktan sonra yapılan yeniden yargılamada, açıklanan hüküm sanık bakımından aleyhe değiştirme yasağının üst sınırını oluşturur. Bozma nedenleri veya uygulanması gereken başka lehe hükümler nedeniyle daha düşük bir sonuç cezaya ulaşılmasına engel bulunmadığı, Yargıtay 8. Ceza Dairesinin 2024 tarihli kararından anlaşılmaktadır. Buna karşılık önceki açıklanmış sonuç cezadan daha ağır bir sonuca ulaşılamaz.
Bu ayrım, uygulama bakımından kanaatimce makalenin en önemli sonucudur.
1 Yıl 6 Ay 22 Günlük Açıklanmış Hüküm Üzerinden Somutlaştırıldığında Hukuki Sonuç
Somutlaştırmak gerekirse, ilk HAGB kararında 1 yıl 6 ay 22 gün hapis cezası belirlenmiş ve sanık denetim süresi içerisinde kasıtlı yeni suç işlediği için bu hüküm açıklanmışsa, HAGB’nin ilk açıklanması aşamasında mahkemenin kural olarak 1 yıl 6 ay 22 günlük hükmü aynen açıklaması gerekir. Yeni baştan temel ceza belirlenmesi, takdiri indirim oranının değiştirilmesi veya sırf yeniden değerlendirme yapılarak başka bir sonuç cezaya ulaşılması HAGB’nin açıklanma mantığıyla bağdaşmaz.
Ancak açıklanan 1 yıl 6 ay 22 günlük mahkûmiyet hükmüne yalnızca sanık lehine istinaf başvurusu yapılmış ve BAM bu hükmü eksik araştırma, rapor eksikliği, tanıkların dinlenmemesi veya başka bir hukuka aykırılık nedeniyle bozup dosyayı ilk derece mahkemesine göndermişse artık mesele yalnızca CMK m.231/11 değildir. Bu aşamada CMK m.283’teki cezayı aleyhe değiştirme yasağı doğrudan devreye girmektedir.
Bu durumda yerel mahkeme BAM’ın bozma kararındaki eksiklikleri giderebilir, tanıkları dinleyebilir, raporları temin edebilir, delilleri yeniden değerlendirebilir ve bozmanın gerektirdiği hukuki incelemeyi yapabilir. Fakat savcılık veya katılan tarafından sanık aleyhine bir istinaf başvurusu bulunmuyorsa yeni hükmün sonuç cezası ve yaptırım sonuçları sanığın aleyhine ağırlaştırılamaz.
Bu nedenle 1 yıl 6 ay 22 günlük açıklanmış hükmün üzerine çıkılarak daha yüksek hapis cezası verilmesi mümkün görülmemektedir.
Buna karşılık paylaşılan Yargıtay 8. Ceza Dairesi kararından hareketle, “1 yıl 6 ay 22 gün hiçbir şekilde azaltılamaz ve mutlaka aynı ceza kurulmalıdır” sonucuna ulaşmak da doğru değildir. BAM bozması sonrasında ortaya çıkan hukuki veya usulî nedenler sanık lehine daha düşük bir sonuç cezayı gerektiriyorsa, aleyhe değiştirme yasağı buna engel değildir. Yasak, sanığın kendi başvurusu nedeniyle durumunun kötüleşmesini engeller; durumunun iyileştirilmesini yasaklayan bir kurum değildir.
İkinci Suçun Kesinleşme Tarihi mi Yoksa İşlenme Tarihi mi Önemlidir?
Paylaşılan Yargıtay Ceza Genel Kurulunun E.2014/71, K.2016/42 sayılı kararında HAGB denetim süresindeki yeni suç bakımından önemli bir başka mesele ele alınmıştır. Karardaki olayda sanık HAGB denetim süresinde başka bir kasıtlı suç işlemiş ve bu suç nedeniyle adli para cezasına mahkûm olmuştur.
Paylaşılan değerlendirmeye göre hükmün açıklanabilmesi bakımından esas olan, ikinci kasıtlı suçun denetim süresi içerisinde işlenmiş olmasıdır. İkinci suç hakkındaki mahkûmiyet kararının mutlaka denetim süresi sona ermeden kesinleşmiş olması şart değildir. Denetim süresi içinde kasıtlı suçun işlenmesi ve bu suçun daha sonra kesin bir mahkûmiyetle sabit hâle gelmesi HAGB hükmünün açıklanması bakımından yeterlidir.
Bu husus özellikle trafik güvenliğini tehlikeye sokma veya alkollü araç kullanma nedeniyle daha sonra adli para cezasına hükmedilen dosyalarda önem taşımaktadır. Yeni suç nedeniyle verilen yaptırımın adli para cezası olması, yeni fiilin kasıtlı suç niteliğini tek başına ortadan kaldırmaz. Esas olan yeni suçun hukuki niteliği ve denetim dönemi içerisinde işlenmiş olmasıdır.
Aleyhe Değiştirme Yasağının Temel Amacı Sanığın Kanun Yoluna Başvurmaktan Çekinmesini Önlemektir
Cezayı aleyhe değiştirme yasağı yalnızca teknik bir ceza muhakemesi kuralı değildir. Kurumun temelinde kanun yoluna başvurma hakkının etkili biçimde kullanılabilmesi bulunmaktadır.
Sanık, yalnız kendisinin istinaf ettiği bir hükmün BAM tarafından kaldırılması hâlinde ilk derece mahkemesinin kendisine daha ağır ceza verebileceğini düşünürse, hukuka aykırı olduğunu düşündüğü hükme karşı istinaf yoluna başvurmaktan çekinebilir. Böyle bir sistem kanun yolu güvencesini önemli ölçüde anlamsız hâle getirebilir.
Anayasa Mahkemesinin 25.06.2026 tarihli kararındaki yaklaşım da bu mantığa dayanmaktadır. Mahkeme, yalnızca sanık lehine yapılan kanun yolu başvurusu üzerine yeniden verilen hükmün önceki cezadan ağır olmamasını öngören CMK m.283’ü Anayasa’ya uygun bulmuştur.
Yargıtay 8. Ceza Dairesinin 2024 tarihli kararında da aleyhe değiştirme yasağının yalnız kanun yolu incelemesi sırasında değil, bozma sonrasında yapılacak yargılamada cezanın sınırını belirleyen bir ilke olduğu açıkça ifade edilmiştir.
Bu nedenle BAM’ın “eksik araştırma yapılmıştır, şu tanık dinlenmemiştir, şu rapor alınmamıştır” diyerek hükmü bozması, sanığın yalnız kendisinin yaptığı istinaf nedeniyle sahip olduğu bu güvenceyi ortadan kaldırmaz. Eksik araştırma tamamlanır; ancak bunun sonucunda sanığın kendi kanun yolu başvurusu nedeniyle daha ağır bir yaptırımla karşılaşması mümkün değildir.
Sonuç
HAGB’nin açıklanması, BAM bozması ve cezayı aleyhe değiştirme yasağı birlikte değerlendirildiğinde, hukuki değerlendirmenin hangi yargılama aşamasında bulunulduğu belirlenmeden yapılması önemli hatalara yol açabilmektedir.
Denetim süresinde kasıtlı yeni suç işlenmesi nedeniyle HAGB hükmünün ilk kez açıklanması söz konusu olduğunda CMK m.231/11 çerçevesindeki temel ilke, önceden kurulmuş olan hükmün aynen açıklanmasıdır. Bu aşamada mahkeme temel cezayı veya takdiri indirim hesabını yeniden kuramaz; kasıtlı yeni suç nedeniyle hüküm açıklanıyorsa yalnızca denetimli serbestlik yükümlülüğünün yerine getirilememesine özgü bireyselleştirme imkânlarından da yararlanılamaz.
Buna karşılık HAGB hükmü açıklanmış, böylece hukuki sonuç doğuran bir mahkûmiyet hükmü meydana gelmiş ve bu hükme karşı yalnızca sanık lehine istinaf başvurusunda bulunulmuşsa, açıklanan hüküm artık CMK m.283 kapsamında ayrı bir korumaya konu olur. BAM’ın bu hükmü bozarak dosyayı yeniden ilk derece mahkemesine göndermesi, aleyhe değiştirme yasağını ortadan kaldırmaz. Yeniden yapılacak yargılamada önceki açıklanmış sonuç cezanın üzerine çıkılması mümkün değildir.
Bununla birlikte, paylaşılan Yargıtay 8. Ceza Dairesinin E.2022/1049, K.2024/2744 sayılı kararı özellikle dikkate alındığında, BAM bozmasından sonra önceki cezanın mutlaka birebir tekrar edilmesi ve hiçbir şekilde azaltılamaması gerektiği yönündeki mutlak görüş de isabetli görünmemektedir. Bu aşamada kazanılmış hak sonuç ceza bakımından sanığın aleyhine bir üst sınır yaratmaktadır. Yeni yargılama sonucunda hukuken uygulanması gereken lehe bir düzenleme veya bozmanın niteliğinden kaynaklanan başka bir neden varsa daha düşük sonuç ceza kurulması mümkündür; yasak olan sanığın yalnız kendi kanun yolu başvurusu nedeniyle durumunun ağırlaştırılmasıdır.
Bu çerçevede örneğin açıklanan önceki hüküm 1 yıl 6 ay 22 gün hapis cezası ise ve bu hükme karşı yalnız sanık istinaf etmişse, BAM bozmasından sonra yerel mahkemenin 1 yıl 6 ay 22 günü aşan bir sonuç ceza vermesi mümkün değildir. Buna karşılık kaynaklarda yer alan 2024 tarihli Yargıtay kararı nedeniyle “mahkeme mutlaka yine 1 yıl 6 ay 22 gün vermek zorundadır ve bir gün dahi aşağı inemez” şeklindeki sonuç, mevcut emsal kararların bütünüyle desteklenmemektedir.
Erteleme ve adli para cezasına çevirme konusunda ise daha dikkatli bir ayrım yapılmalıdır. Yargıtay Ceza Genel Kurulunun E.2017/8-853, K.2018/135 ve E.2017/8-854, K.2019/254 sayılı kararları, önceki hükümde mevcut olan erteleme veya adli para cezasına çevirme yönündeki lehe sonucun, yalnız sanığın kanun yolu başvurusu nedeniyle kazanılmış hak hâline gelmişse HAGB’nin daha sonra açıklanması sırasında korunabileceğini göstermektedir. Ancak bu kararlar, daha önce hiç uygulanmamış erteleme veya seçenek yaptırımın HAGB’nin kasıtlı suç nedeniyle açıklanması sırasında ilk kez uygulanabileceği anlamına gelmemektedir.
Sonuç itibarıyla paylaşılan içtihatların ortak çizgisi, sanığın HAGB kurumundan yararlanmış olmasının daha sonra cezayı aleyhe değiştirme yasağından mahrum bırakılması için bir gerekçe oluşturmadığını göstermektedir. HAGB’nin açıklanması gereken yerde hüküm açıklanır; ancak yalnız sanığın başvurduğu kanun yolu sonrasında, sanığın bu başvuru nedeniyle daha ağır bir ceza veya daha ağır bir yaptırım sonucuyla karşılaşmasına izin verilmez. HAGB’nin “aynen açıklanması” kuralı ile kanun yolu sonrasındaki “aleyhe değiştirmeme” güvencesi bu nedenle birbirini ortadan kaldıran değil, yargılamanın farklı aşamalarında uygulanması gereken iki ayrı ilkedir.