Türk Silahlı Kuvvetlerinde askerî disiplinin korunması, yalnızca personelin kanunlara, emirlere ve askerî hizmetin gerektirdiği kurallara uygun davranmasına bağlı değildir. Askerî hiyerarşi içerisinde emir ve komuta yetkisini kullanan amirlerin de kendilerine bağlı personelin davranışlarını denetlemesi, disiplinsizlik iddialarını hukuka uygun biçimde değerlendirmesi ve gerekli görülen durumlarda disiplin soruşturması yürütmesi gerekmektedir. Bu nedenle disiplin amirinin sorumluluğu, yalnızca emir vermek ve görevleri denetlemekle sınırlı olmayıp askerî disiplin düzeninin korunmasına yönelik yükümlülükleri de kapsamaktadır.
6413 sayılı Türk Silahlı Kuvvetleri Disiplin Kanunu’nun 19. maddesinin birinci fıkrasının (e) bendinde düzenlenen maiyetinin disiplinsizliği hakkında soruşturma yapmamak, disiplin amirinin kendisine bağlı personel tarafından işlenen bir disiplinsizliği öğrenmesine rağmen, kanunen ceza vermeme takdir yetkisinin bulunduğu durumlar dışında, kasten disiplin soruşturması yapmayarak disiplinsizliği örtbas etmesi şeklinde tanımlanmıştır. Bu düzenleme, askerî disiplin sisteminde yalnızca disiplinsiz davranışlarda bulunan personelin değil, söz konusu davranışları bilinçli olarak gizleyen veya gerekli disiplin işlemlerini kasten yerine getirmeyen amirlerin de sorumluluk taşıdığını göstermektedir.
Bununla birlikte disiplin amirinin soruşturma yapmaması, her durumda disiplin suçu olarak değerlendirilemez. Kanun koyucu, bu disiplinsizliğin oluşabilmesi için özellikle kast unsurunu aramış ve ceza vermeme takdir yetkisinin bulunduğu hâlleri kapsam dışında bırakmıştır. Bu nedenle disiplin amirinin kendisine bildirilen her iddia hakkında mutlaka soruşturma başlatması gerektiği veya soruşturma açılmayan bütün olayların örtbas edildiği yönündeki değerlendirmeler hukuken doğru değildir.
Özellikle astın davranışının gerçekten disiplinsizlik oluşturup oluşturmadığı, amirin söz konusu olayı öğrenip öğrenmediği, araştırma yapılmasına gerek bulunup bulunmadığı, ceza vermeme takdir yetkisinin mevcut olup olmadığı ve soruşturma yapılmamasının bilinçli bir örtbas etme amacından kaynaklanıp kaynaklanmadığı birlikte incelenmelidir.
Bu yazıda maiyetinin disiplinsizliği hakkında soruşturma yapmamak disiplinsizliğinin şartları, disiplin amirinin soruşturma açma yükümlülüğü, ceza vermeme takdir yetkisi, disiplinsizliği örtbas etme kastı, ast hakkında soruşturma başlatılmamasının hukuki sonuçları ve konuya ilişkin emsal mahkeme kararları ayrıntılı biçimde ele alınmaktadır.
Maiyetinin Disiplinsizliği Hakkında Soruşturma Yapmamak Nedir?
Maiyetinin disiplinsizliği hakkında soruşturma yapmamak, disiplin amirinin kendisine bağlı personel tarafından gerçekleştirilen bir disiplinsizliği öğrenmesine rağmen, kanunun tanıdığı ceza vermeme takdir yetkisinin dışında kalarak ve bilerek disiplin soruşturması yürütmeyerek söz konusu disiplinsizliği örtbas etmesidir.
6413 sayılı Türk Silahlı Kuvvetleri Disiplin Kanunu’nun 19. maddesinin birinci fıkrasının (e) bendinde bu disiplinsizlik şu şekilde düzenlenmiştir:
Madde 19/1-e – Maiyetinin disiplinsizliği hakkında soruşturma yapmamak:
“Maiyeti tarafından işlenen bir disiplinsizliği öğrenmesine rağmen ceza vermeme takdir yetkisinin bulunduğu hâller dışında kasten disiplin soruşturması yapmayarak disiplinsizliği örtbas etmektir.”
Kanun hükmünün incelenmesinden anlaşılacağı üzere, bu disiplinsizliğin oluşabilmesi için yalnızca disiplin soruşturmasının yapılmamış olması yeterli değildir. Disiplin amirinin maiyetindeki bir personelin disiplinsizliğini öğrenmesi, olay hakkında gerekli işlemleri yapmaktan kasten kaçınması ve bu davranışıyla disiplinsizliği örtbas etmesi gerekmektedir.
Özellikle kanun metninde yer alan “kasten” ve “örtbas etmek” ifadeleri, söz konusu disiplin fiilinin diğer bazı disiplinsizliklerden ayrılmasını sağlamaktadır. Zira 6413 sayılı Kanun’un 4. maddesine göre disiplinsizlikler, kanunda aksine hüküm bulunmadıkça kast veya taksirle işlenebilirken 19/1-e maddesinde özel olarak kast unsuruna yer verilmiştir.
Dolayısıyla ihmal, dikkatsizlik, hukuki değerlendirme hatası veya organizasyon eksikliği nedeniyle bir disiplin soruşturmasının başlatılmamış olması, tek başına bu disiplinsizliğin oluştuğunu göstermez. Disiplin amirinin gerçekleştirdiği davranışın, kanunda açıkça tanımlanan kasten örtbas etme fiiline karşılık gelip gelmediğinin araştırılması gerekmektedir.
Disiplin Amirinin Soruşturma Yapmaması Hangi Şartlarda Disiplinsizlik Oluşturur?
6413 sayılı Kanun’un 19/1-e maddesinde düzenlenen disiplinsizliğin hukuken oluşabilmesi, birbirleriyle bağlantılı bazı şartların gerçekleşmesine bağlıdır. Özellikle disiplin amirinin yetkisi, disiplinsizliğin öğrenilmesi, soruşturma yapılmaması ve örtbas etme kastının bulunması ayrı ayrı değerlendirilmelidir.
Maiyet Tarafından İşlenmiş Bir Disiplinsizliğin Bulunması
Disiplin amirinin sorumluluğunun değerlendirilebilmesi için öncelikle kendisine bağlı personelin disiplin hukukuna aykırı olduğu ileri sürülen somut bir davranışının bulunması gerekir.
6413 sayılı Kanun’un 19/1-e maddesi, herhangi bir olay hakkında soruşturma yapılmamasını değil, maiyet tarafından işlenen bir disiplinsizliğin örtbas edilmesini yaptırıma bağlamaktadır. Bu nedenle disiplin soruşturması başlatılmadığı ileri sürülen olayın gerçekte disiplinsizlik niteliği taşıyıp taşımadığı önemlidir.
Örneğin bir askerî personel hakkında ileri sürülen iddiaların somut bir davranışa dayanmaması, fiilin kanunda tanımlanan herhangi bir disiplinsizliği oluşturmaması veya mevcut bilgiler itibarıyla disiplin soruşturmasını gerektirecek nitelikte bulunmaması hâlinde, amirin soruşturma açmaması tek başına örtbas etme olarak değerlendirilemez.
Bununla birlikte fiilin disiplinsizlik oluşturup oluşturmadığı konusunda araştırma yapılmasını gerektiren ciddi ve somut bilgiler mevcutsa, disiplin amirinin bunları hangi gerekçeyle değerlendirme dışı bıraktığı da önem kazanır.
Dolayısıyla soruşturmanın yapılmaması iddiasında, öncelikle soruşturulmadığı ileri sürülen davranışın ne olduğu ve hukuken hangi disiplin hükmüyle ilişkilendirildiği ortaya konulmalıdır.
Disiplin Amirinin Olayı Öğrenmiş Olması
Söz konusu disiplinsizliğin oluşabilmesi bakımından disiplin amirinin maiyetindeki personelin disiplinsizliğinden haberdar olması gerekmektedir.
Kanun hükmünde açıkça “öğrenmesine rağmen” ifadesi kullanılmıştır. Bu nedenle hakkında disiplin cezası uygulanması düşünülen amirin olaydan hangi tarihte ve hangi şekilde haberdar olduğunun belirlenmesi önem taşımaktadır.
Disiplinsizlik iddiası disiplin amirine yazılı şikâyet dilekçesi, resmî rapor, olay tutanağı, üst makam bildirimi veya doğrudan gözlem yoluyla ulaşmış olabilir. Bununla birlikte yalnızca amirin aynı birlik içerisinde görev yapması, meydana gelen bütün olayları bildiğinin kesin kabulü için yeterli değildir.
Örneğin bir astsubayın başka bir personelle yaşadığı anlaşmazlığın ilgili bölük komutanına hiç bildirilmediği ve komutanın olaydan başka bir şekilde haberdar olduğunun ortaya konulamadığı durumda, sırf bölük komutanı olması nedeniyle bu fiilden sorumlu tutulması hukuken tartışmalıdır.
Buna karşılık disiplin amirinin kendisine sunulan somut bir şikâyet dilekçesini teslim aldığı, ilgili tutanağı imzaladığı veya olayı doğrudan öğrendiği açıkça belirlenmişse, artık öğrenme unsurunun bulunmadığı yönündeki savunmanın ayrıca delillerle değerlendirilmesi gerekir.
Ceza Vermeme Takdir Yetkisinin Bulunmaması
6413 sayılı Kanun’un 19/1-e maddesinde, ceza vermeme takdir yetkisinin bulunduğu hâller açıkça kapsam dışında bırakılmıştır.
Bu düzenleme, disiplin amirlerinin bazı disiplinsizlikler bakımından kanunun tanıdığı ölçüler içerisinde ceza vermemeyi tercih edebileceğini göstermektedir.
Ancak disiplin amirinin böyle bir yetkisinin bulunup bulunmadığı, isnat edilen disiplinsizliğin türüne ve ilgili personelin statüsüne göre değerlendirilmelidir.
Özellikle 6413 sayılı Kanun’un 14. maddesinin üçüncü fıkrası, uyarma, kınama ve hizmete kısmi süreli devam cezalarını gerektiren disiplinsizliklerde disiplin amirlerine ceza vermeme yetkisi tanımaktadır.
Bu nedenle kanunen ceza vermeme takdir yetkisi bulunan bir disiplin amirinin, ilgili mevzuat hükümleri çerçevesinde ve objektif nedenlerle ceza vermemesi, kendiliğinden maiyetinin disiplinsizliğini örtbas etme anlamına gelmez.
Buna karşılık ceza vermeme takdir yetkisinin bulunmadığı bir disiplinsizlik bakımından, gerekli işlemlerin kasten yapılmaması ve olayın gizlenmesi farklı bir hukuki değerlendirmeyi gerektirir.
Soruşturma Yapılmamasının Kasten Gerçekleşmesi
6413 sayılı Kanun’un 19/1-e maddesindeki en önemli unsur kasttır. Kanun koyucu, bu fiilin oluşabilmesi için yalnızca disiplin soruşturmasının yapılmamasını yeterli görmemiş, soruşturma yapılmamasının kasten gerçekleştirilmesini aramıştır.
Bu nedenle disiplin amirinin disiplinsizliği bildiği hâlde gerekli işlemleri bilinçli olarak yapmadığının ortaya konulması gerekir.
Örneğin bir disiplin amirinin, hakkında ciddi bir disiplinsizlik iddiası bulunan personeli korumak amacıyla resmî şikâyet belgelerini işleme koymaması, delillerin araştırılmasını engellemesi veya olayı üst makamlardan gizlemek için bilinçli davranışlarda bulunması, kast unsurunun değerlendirilmesinde önem taşıyabilir.
Buna karşılık olayın disiplin suçu oluşturmadığı yönünde makul ve hukuken açıklanabilir bir değerlendirme yapılması, soruşturma yetkisinin başka makamda bulunması veya amirin olayı üst makama iletmesi gibi durumlar, örtbas etme kastının bulunup bulunmadığı bakımından ayrıca incelenmelidir.
Özellikle kast unsurunun yalnızca soruşturma yapılmadığı sonucundan hareketle varsayılması mümkün değildir. Disiplin soruşturmasının yapılmaması ile disiplinsizliğin kasten örtbas edilmesi arasında hukuken önemli bir farklılık bulunmaktadır.
Disiplin Amirinin Disiplin Soruşturması Açma Yükümlülüğü
6413 sayılı Türk Silahlı Kuvvetleri Disiplin Kanunu’nun 7. maddesinde disiplin amirlerinin soruşturma yapma yetkileri düzenlenmiştir.
Söz konusu maddenin birinci fıkrasına göre maiyetinden birinin disiplinsizlik teşkil edebilecek fiilini veya mesleğe aykırı tutum ve davranışını herhangi bir şekilde öğrenen disiplin amiri, olayın araştırılması gerektiğine kanaat getirirse yazılı olarak görevlendireceği soruşturmacılar vasıtasıyla veya şahsen disiplin soruşturması yapar.
Bu düzenleme, disiplin amirinin disiplin sistemindeki görev ve yetkilerini belirlemektedir. Ancak aynı zamanda disiplin soruşturması başlatılması konusunda hukuki bir değerlendirme yapılmasını da gerektirmektedir.
Disiplin amirinin kendisine ulaşan her şikâyet veya iddia hakkında hiçbir ön değerlendirme yapmaksızın mutlaka disiplin soruşturması açması gerektiği söylenemez. Çünkü Kanun’un 7. maddesinde, olayın araştırılması gerektiğine kanaat getirilmesi şartı bulunmaktadır.
Bununla birlikte bu değerlendirme yetkisi, disiplin amirine disiplinsizlikleri kişisel tercihlerine göre gizleme veya personel arasında keyfî ayrım yapma yetkisi vermemektedir.
Örneğin ciddi bir disiplinsizlik iddiasının resmî belgelerle ortaya konulduğu ve olayın araştırılmasını gerektiren koşulların bulunduğu durumda, amirin hiçbir hukuki gerekçe göstermeksizin süreci tamamen kapatması disiplin sorumluluğu bakımından önem taşıyabilir.
Bu nedenle 6413 sayılı Kanun’un 7. maddesindeki soruşturma yetkisi ile 19/1-e maddesindeki örtbas etme fiili birlikte değerlendirilmelidir.
Ceza Vermeme Takdir Yetkisi Nedir?
Disiplin hukukunda ceza vermeme takdir yetkisi, kanunun açıkça izin verdiği belirli durumlarda disiplin amirinin ilgili personel hakkında disiplin cezası uygulamamayı tercih edebilmesidir.
6413 sayılı Kanun’un 14. maddesinin üçüncü fıkrasında, disiplin amirlerinin uyarma, kınama ve hizmete kısmi süreli devam cezalarını gerektiren disiplinsizlikler nedeniyle personeline disiplin cezası vermeyebileceği düzenlenmiştir.
Bu hüküm, özellikle daha hafif nitelikteki disiplinsizlikler bakımından disiplin amirine belirli ölçüde esneklik tanımaktadır. Ancak söz konusu yetkinin sınırsız veya keyfî biçimde kullanılması mümkün değildir.
6413 sayılı Kanun’un 6. maddesi uyarınca disiplin cezası vermeye yetkili makamlar, takdir haklarını ölçülü, adaletli ve hakkaniyetli şekilde kullanmak zorundadır. Aynı maddede takdir hakkının mutlaka gerekçeli olarak kullanılması gerektiği de açıkça belirtilmiştir.
Bu nedenle ceza vermeme yetkisinin kullanıldığı durumlarda, ilgili davranışın niteliği, askerî hizmete etkisi, personelin geçmiş disiplin durumu ve diğer kanuni ölçütler dikkate alınmalıdır.
Örneğin geçmişinde herhangi bir disiplin cezası bulunmayan ve olumlu hizmet safahatına sahip olan bir personelin uyarma cezasını gerektiren hafif bir disiplinsizliği nedeniyle disiplin amirinin kanuni takdir yetkisini kullanması mümkün olabilir.
Buna karşılık hizmet yerini terk etmeme cezasını gerektiren bir disiplinsizlik bakımından, 14. maddenin üçüncü fıkrasındaki doğrudan ceza vermeme yetkisinin aynı şekilde uygulanması mümkün değildir. Bu hâllerde Kanun’un 14. maddesinin ikinci ve dördüncü fıkralarındaki farklı takdir düzenlemeleri dikkate alınmalıdır.
Disiplin Amirinin Ceza Vermemesi ile Soruşturma Yapmaması Aynı Şey midir?
Disiplin amirinin ceza vermemesi ile disiplin soruşturması yapmaması hukuken aynı kavram değildir.
Ceza vermeme, ilgili olayın değerlendirilmesinden sonra kanuni takdir yetkisinin kullanılması sonucunda ortaya çıkabilir. Buna karşılık soruşturma yapmamak, iddianın araştırılması konusunda herhangi bir işlem gerçekleştirilmemesini veya gerekli işlemlerden kaçınılmasını ifade edebilir.
Bu nedenle bir disiplin amirinin hukuka uygun biçimde değerlendirdiği olay hakkında ceza vermemesi ile disiplinsizliği bilinçli olarak gizleyerek hiçbir işlem yapmaması aynı disiplin sorumluluğunu doğurmaz.
Özellikle kanunun ceza vermeme yetkisi tanıdığı durumlarda, amirin bu yetkiyi objektif ve gerekçeli biçimde kullanması mümkündür. Ancak yetkinin gerçekte bir disiplinsizliği örtbas etmek amacıyla kullanılıp kullanılmadığı, olayın bütün koşullarıyla birlikte değerlendirilmelidir.
Erbaş ve Erler Hakkında Ceza Vermeme Takdir Yetkisi
6413 sayılı Kanun’un 27. maddesinin ikinci fıkrasında erbaş ve erler bakımından ayrıca ceza vermeme takdir yetkisi düzenlenmiştir.
Söz konusu hükme göre, aynı maddenin birinci fıkrası kapsamında uygulanacak izinsizlik ve ilave hizmet yükleme cezalarının türü ile miktarı belirlenirken erbaş ve erin hizmet ve disiplin safahatı ile eylemin niteliği dikkate alınmaktadır. Disiplin amirleri, erbaş ve erin olumlu hizmet safahatını değerlendirerek disiplin cezası vermeyebilir.
Bu nedenle erbaş ve erlere ilişkin disiplin uygulamalarında, ceza vermeme takdir yetkisinin kapsamı değerlendirilirken yalnızca 6413 sayılı Kanun’un 14. maddesine bakılması yeterli değildir.
Ancak burada da ilgili disiplinsizliğin hangi ceza türünü gerektirdiği ve 27. maddede öngörülen şartların bulunup bulunmadığı önem taşımaktadır.
Özellikle askerlik hizmetini yerine getiren erbaş ve erlerin disiplin işlemleriyle profesyonel askerî personelin disiplin işlemleri arasında mevzuattan kaynaklanan farklılıklar bulunduğu unutulmamalıdır.
Dolayısıyla maiyetinin disiplinsizliği hakkında soruşturma yapmamak isnadı değerlendirilirken, soruşturulmadığı ileri sürülen personelin hukuki statüsü ve disiplin amirinin ilgili olay bakımından sahip olduğu ceza vermeme yetkisi ayrıca incelenmelidir.
Disiplinsizliği Örtbas Etmek Ne Demektir?
Disiplinsizliği örtbas etmek, disiplin amirinin öğrenmiş olduğu bir disiplinsizliği gerekli hukuki işlemlerden kaçınarak gizlemesi veya sorumluluğun ortaya çıkarılmasını bilinçli biçimde engellemesi anlamına gelmektedir.
6413 sayılı Kanun’un 19/1-e maddesinde kullanılan örtbas etme kavramı, fiilin değerlendirilmesi bakımından belirleyicidir. Çünkü kanun koyucu yalnızca soruşturma yapılmamasını değil, bu davranış sonucunda disiplinsizliğin kasten örtbas edilmesini yaptırıma bağlamıştır.
Örneğin bir personelin işlediği ağır disiplinsizliğin komutanına resmî tutanakla bildirilmesine rağmen komutanın ilgili personeli korumak amacıyla tutanağı işleme koymaması, olayın üst makamlara bildirilmesini engellemesi veya tanıkların ifadelerinin alınmasına bilinçli biçimde mani olması, örtbas etme iddiasının değerlendirilmesinde önem taşıyabilir.
Buna karşılık bir disiplin amirinin kendisine gelen şikâyeti üst disiplin amirine iletmesi, olay hakkında gerekli bilgileri paylaşması veya yetkili makamın değerlendirmesine sunması, disiplinsizliği gizleme amacı bulunup bulunmadığı açısından önemli bir göstergedir.
Özellikle üst makama bildirimde bulunulmuş olması, somut olayın özelliklerine göre örtbas etme kastının bulunmadığı yönünde değerlendirmeye neden olabilir. Ancak yalnızca şeklen bir bildirim yapılıp gerçekte önemli belgelerin gizlendiği veya soruşturmanın engellendiği durumlarda farklı bir hukuki sonuç ortaya çıkabilir.
Bu nedenle disiplin soruşturmasında örtbas etme kastı değerlendirilirken yalnızca soruşturma açılıp açılmadığına değil, amirin olayın öğrenilmesinden sonraki bütün davranışlarına bakılmalıdır.
Disiplin Amirinin İhmali ile Kasten Soruşturma Yapmaması Arasındaki Fark
Disiplin hukukunda kast ve ihmal kavramlarının birbirinden ayrılması, uygulanacak disiplin hükmünün doğru belirlenmesi bakımından önemlidir.
6413 sayılı Kanun’un 19/1-e maddesi, kasten gerçekleştirilen bir davranışı düzenlemektedir. Dolayısıyla disiplin amirinin dikkatsizliği, iş yoğunluğu, organizasyon eksikliği veya yanlış hukuki değerlendirmesi nedeniyle soruşturma başlatmamış olması, tek başına bu bent kapsamında cezalandırılmasını haklılaştırmayabilir.
Örneğin bir disiplin amirinin maiyetindeki personelin davranışını değerlendirmekte gecikmesi, ilgili belgenin kendisine geç ulaşması veya yetkili makamın belirlenmesinde hata yapması, doğrudan örtbas etme kastının bulunduğunu göstermez.
Ancak bu tür durumların başka disiplin hükümleri bakımından değerlendirilmesi mümkündür. Özellikle 6413 sayılı Kanun’un 18/1-ç maddesinde düzenlenen maiyetinin gözetiminde ihmal göstermek disiplinsizliği ile 19/1-e maddesindeki kasten soruşturma yapmama fiili birbirinden ayrılmalıdır.
Maiyetinin gözetiminde ihmal göstermek, astların ve emir altındakilerin denetim, kontrol ve gözetiminde ihmal gösterilmesine ilişkindir. Buna karşılık 19/1-e maddesi, öğrenilen bir disiplinsizliğin kasten soruşturulmayarak örtbas edilmesini konu almaktadır.
Dolayısıyla disiplin amirinin yalnızca ihmalkâr davranmış olması ile bilinçli biçimde disiplinsizliği gizlemiş olması aynı hukuki ağırlığa sahip değildir.
Şikâyetten Vazgeçilmesi Disiplin Soruşturmasını Engeller mi?
Askerî personel tarafından yapılan şikâyetin sonradan geri alınması, disiplin soruşturması bakımından önemli bir hukuki sorundur.
Özellikle astlar arasında yaşanan tartışma, hakaret, tehdit veya fiziksel müdahale iddialarında şikâyette bulunan personelin daha sonra şikâyetinden vazgeçtiği görülmektedir.
Ancak disiplin hukuku yalnızca şikâyette bulunan personelin bireysel menfaatini korumamaktadır. Askerî hizmetin düzeni, emir-komuta ilişkisi ve askerî disiplinin korunması da disiplin yaptırımlarının amaçları arasında bulunmaktadır.
Bu nedenle şikâyetten vazgeçilmesi, her durumda disiplin soruşturmasının yapılmasına engel değildir. Özellikle kamu düzeni ve askerî disiplin bakımından araştırılması gereken ciddi iddiaların bulunması hâlinde, yetkili makamların gerekli işlemleri yapması gündeme gelebilir.
Bununla birlikte şikâyetin geri alınması, olayın niteliği ve disiplin amirinin kastının belirlenmesi bakımından tamamen önemsiz değildir.
Örneğin disiplin amirinin olayı üst makama bildirdiği, tarafların açıklamalarının değerlendirildiği ve şikâyetçinin daha sonra başvurusundan vazgeçtiği bir olayda, soruşturma açılmamasının kasten örtbas etme amacı taşıyıp taşımadığı ayrıca incelenmelidir.
Nitekim İstanbul Bölge İdare Mahkemesinin konuya ilişkin emsal kararında, şikâyetin üst makama bildirilmesi ve olayın gerçekleşme koşulları dikkate alınarak disiplin amirinin örtbas etme kastının bulunmadığı yönünde değerlendirme yapılmıştır.
Üst Disiplin Amirine Bildirim Yapılması Soruşturma Yükümlülüğünü Ortadan Kaldırır mı?
6413 sayılı Kanun’un 9. maddesinde üst disiplin amirlerinin disiplin soruşturması yapma ve disiplin cezası verme görev ve yetkileri düzenlenmiştir.
Bu kapsamda Kanun’un 9. maddesinin birinci fıkrasının (d) bendinde, cezalandırılması zorunlu olan bir disiplinsizliğin bilinmesine rağmen önceki disiplin amirlerince cezasız bırakılması hâlinde üst disiplin amirinin gerekli işlemleri yapabileceği belirtilmiştir.
Bu düzenleme, disiplin sisteminin yalnızca ilk disiplin amirinin değerlendirmesine bağlı olmadığını göstermektedir. Üst disiplin amirleri de kanunda belirtilen koşullar çerçevesinde soruşturma ve ceza verme yetkilerini kullanabilmektedir.
Özellikle bir disiplin amirinin maiyetindeki personel hakkında ortaya çıkan ciddi bir iddiayı üst makama bildirmesi, olayın tamamen gizlenmediğini göstermesi bakımından önemlidir.
Ancak üst makama bildirim yapılmış olması, her durumda ilgili amirin bütün disiplin sorumluluğunun ortadan kalktığı anlamına gelmez. Bildirimin içeriği, zamanlaması, eksik veya yanıltıcı bilgi bulunup bulunmadığı ve amirin kendi görev alanında yerine getirmesi gereken başka yükümlülüklerin mevcut olup olmadığı değerlendirilmelidir.
Bu nedenle soruşturma açılmadığı gerekçesiyle disiplin cezası uygulanan bir amirin savunmasında, olay hakkında üst disiplin amirine hangi tarihte ve ne şekilde bilgi verildiğinin ortaya konulması önem taşıyabilir.
Disiplin Soruşturması Açılmaması Nedeniyle Verilen Cezanın İspatı
Maiyetinin disiplinsizliği hakkında soruşturma yapmamak disiplinsizliği, yapısı gereği ispat bakımından bazı özellikler taşımaktadır.
Çünkü bu fiilde yalnızca gerçekleştirilen bir davranış değil, belirli bir işlemden bilinçli biçimde kaçınılması ve disiplinsizliğin örtbas edilmesi söz konusudur. Dolayısıyla disiplin soruşturmasında yalnızca soruşturma açılmadığının belirlenmesi yeterli değildir.
Öncelikle disiplinsizlik iddiasının hangi davranışa dayandığı, ilgili davranışın ne zaman gerçekleştiği, disiplin amirinin bundan ne zaman haberdar olduğu ve soruşturma yapmama kararının hangi koşullarda verildiği araştırılmalıdır.
Özellikle şikâyet dilekçeleri, olay tutanakları, resmî yazışmalar, havale kayıtları, elektronik belge kayıtları, üst makama gönderilen bildirimler ve tanık anlatımları önem taşıyabilir.
Disiplin amirinin olay hakkında üst makama bilgi vermiş olması, soruşturmacı görevlendirilmesini istemesi veya mevcut bilgileri değerlendirmek amacıyla işlem yapması, örtbas etme kastının bulunup bulunmadığı bakımından dikkate alınmalıdır.
Buna karşılık belgelerin gizlenmesi, resmî kayıtlara gerçeğe aykırı bilgi işlenmesi veya tanıkların açıklamalarının engellenmesi gibi davranışların bulunduğu ileri sürülüyorsa, bunların da somut delillerle ortaya konulması gerekir.
Bu nedenle disiplin işleminin hukuka uygunluğu, yalnızca soruşturmanın yapılmamış olmasına değil, soruşturmanın neden yapılmadığının ve disiplinsizliği örtbas etme kastının ortaya konulmasına bağlıdır.
Maiyetinin Disiplinsizliği Hakkında Soruşturma Yapmamak Emsal Mahkeme Kararları
Maiyetinin disiplinsizliği hakkında soruşturma yapmamak fiiline ilişkin yargı kararları, özellikle kast unsurunun ispatı, disiplin amirinin olay hakkındaki bilgisi ve fiilin doğru disiplin hükmü kapsamında değerlendirilmesi bakımından önem taşımaktadır.
İstanbul Bölge İdare Mahkemesi 2. İdari Dava Dairesinin 2019/642 E., 2019/1670 K. Sayılı Kararı
İstanbul Bölge İdare Mahkemesi 2. İdari Dava Dairesinin 2019/642 Esas ve 2019/1670 Karar sayılı dosyası, maiyetinin disiplinsizliği hakkında soruşturma yapmamak fiilinin kast unsurunu açıklaması bakımından önemli bir emsal niteliğindedir.
Karara konu olayda, bölük komutanı olarak görev yapan askerî personelin maiyetindeki bir astsubay tarafından başka bir astsubay hakkında darp ve hakaret iddiasıyla şikâyet dilekçesi verilmiştir.
26 Kasım 2015 tarihli şikâyet dilekçesine rağmen disiplin soruşturması açılmaması nedeniyle bölük komutanı hakkında disiplin işlemi tesis edilmiştir.
Ancak yargısal incelemede, ilgili bölük komutanının şikâyet dilekçesini ilk amiri konumundaki MEBS Şube Müdürü olan binbaşıya bildirdiği anlaşılmıştır.
Üst amirin bölüğe gelmesini takiben ilgili astsubaylar çağrılmış, olayın hukuki sonuçları hakkında bilgilendirme yapılmış ve şikâyette bulunan personel yaklaşık bir hafta sonra verdiği 4 Aralık 2015 tarihli dilekçeyle şikâyetinden vazgeçmiştir.
Mahkeme, olayın bütün koşullarını değerlendirmiş ve bir disiplinsizliği kasten örtbas etmek isteyen disiplin amirinin söz konusu olayı üst amirine bildirmesinin hayatın olağan akışına uygun olmayacağını belirtmiştir.
Bu nedenle davacıya isnat edilen davranışın, 6413 sayılı Kanun’un 19/1-e maddesinde açıkça aranan kast unsurunu taşımadığı sonucuna ulaşılmıştır.
Bölge İdare Mahkemesi, ancak kasten işlenebileceği düzenlenen bir disiplinsizlik nedeniyle kast unsuru ortaya konulmadan disiplin cezası uygulanmasını hukuka uygun bulmamıştır.
Kararın hukuki önemi, disiplin soruşturması açılmamış olmasının tek başına örtbas etme kastını göstermediğini ortaya koymasıdır.
Özellikle disiplin amirinin olay hakkında üst makama bilgi vermesi, iddiaların değerlendirilmesi için girişimde bulunması ve ilgili personelin açıklamalarının alınmasına yönelik işlemlerin gerçekleştirilmesi, somut olayda kast unsurunun bulunup bulunmadığı bakımından önem taşıyabilir.
Bununla birlikte karar, şikâyetçinin şikâyetinden vazgeçmesinin her durumda disiplin soruşturmasını engelleyeceği şeklinde yorumlanmamalıdır. Mahkemenin değerlendirmesi, yalnızca şikâyetten vazgeçilmesine değil, olayın üst makama bildirilmesi dâhil bütün koşullara dayanmaktadır.
Danıştay 12. Dairesinin 18.12.2023 Tarihli, 2020/4050 E., 2023/6847 K. Sayılı Kararı
Danıştay 12. Dairesinin 18 Aralık 2023 tarihli kararı, maiyetinin disiplinsizliği hakkında soruşturma yapmamak fiilinin daha ağır disiplin yaptırımlarıyla ilişkilendirilmesi bakımından önemli bir değerlendirme içermektedir.
Karara konu olayda, bir piyade alay komutanlığında astsubay olarak görev yapan personelin, çeşitli davranışlarının yanında maiyetindeki bir erin kısa süreli kaçma disiplinsizliği hakkında işlem yapmaması nedeniyle de disiplin sorumluluğu gündeme gelmiştir.
İdare, personelin farklı davranışlarını birlikte değerlendirerek 6413 sayılı Kanun’un 20/1-b maddesinde düzenlenen ahlaki zayıflık disiplinsizliği kapsamında Silahlı Kuvvetlerden ayırma cezası uygulamıştır.
Ancak ilk derece mahkemesi, maiyetinin disiplinsizliği hakkında soruşturma yapmamak fiilinin 6413 sayılı Kanun’un 19/1-e maddesinde ayrıca düzenlendiğini ve hizmet yerini terk etmeme cezasını gerektirdiğini dikkate almıştır.
Ayrıca personelin diğer bazı davranışları nedeniyle daha önce disiplin cezası aldığı ve aynı fiiller nedeniyle yeniden cezalandırılmasının aynı fiilden dolayı birden fazla ceza verilmesi yasağı bakımından değerlendirilmesi gerektiği belirtilmiştir.
Mahkeme, bu gerekçelerle Silahlı Kuvvetlerden ayırma cezasını hukuka aykırı bularak iptal etmiştir.
Bölge İdare Mahkemesi, ilk derece mahkemesinin iptal kararını hukuka uygun bulmuş ve idarenin istinaf başvurusunu reddetmiştir.
Danıştay 12. Dairesi ise temyiz incelemesinde işlemin iptaline ilişkin kısmı hukuka uygun bulmuş, yalnızca yoksun kalınan parasal haklara uygulanacak yasal faizin başlangıç tarihine ilişkin hüküm fıkrasını düzelterek kararı onamıştır.
Bu karar, maiyetinin disiplinsizliği hakkında soruşturma yapmamak fiilinin kanunda özel olarak düzenlenmiş olması ve aynı fiilden dolayı birden fazla disiplin yaptırımı uygulanamaması bakımından önem taşımaktadır.
Ancak kararın, disiplinsizliği örtbas eden hiçbir personel hakkında farklı bir hukuki sebebe dayanılarak daha ağır işlem yapılamayacağı şeklinde yorumlanması doğru değildir. Somut olayda başka bir kanuni disiplinsizliğin unsurları gerçekleşmişse, bu fiilin ayrıca değerlendirilmesi mümkün olabilir.
Asıl önemli olan, disiplin işleminde gerçekleşen davranışın doğru hukuki hüküm kapsamında değerlendirilmesi ve daha ağır yaptırım uygulanabilmesi için gerekli kanuni şartların ortaya konulmasıdır.
Maiyetinin Disiplinsizliği Hakkında Soruşturma Yapmamanın Cezası Nedir?
Maiyetinin disiplinsizliği hakkında soruşturma yapmamak fiilinin temel disiplin cezası, 6413 sayılı Kanun’un 19/1-e maddesi uyarınca hizmet yerini terk etmeme cezasıdır.
Hizmet yerini terk etmeme cezasının niteliği ve uygulanma şekli, 6413 sayılı Kanun’un 12. maddesinde düzenlenmiştir.
Bu cezaya göre personel, mesai bitiminden sonra görev yaptığı yerden ayrılmayarak askerî hizmetine devam etmektedir. Cezanın yerine getirilmesi sırasında uygun yatma yeri tahsis edilmesi ve tatil günlerinde cezanın uygulanmasına ara verilmesi gibi özel kurallar bulunmaktadır.
Disiplin amirleri, hizmet yerini terk etmeme cezasını Kanun’a ekli yetki çizelgesindeki sınırlar içerisinde verebilmektedir. Disiplin kurulları tarafından ise dört günden on güne kadar hizmet yerini terk etmeme cezası uygulanabilmektedir.
Ancak disiplin cezasının belirlenmesi sırasında personelin geçmiş disiplin durumu, fiilin ağırlığı ve 6413 sayılı Kanun’un takdir yetkisine ilişkin hükümleri de dikkate alınmalıdır.
Özellikle 6413 sayılı Kanun’un 14. maddesinin ikinci fıkrası uyarınca disiplin amirlerinin, olumlu hizmet, sicil ve disiplin safahatı ile fiilin niteliğini değerlendirerek bir derece hafif ceza uygulayabilmesi mümkündür.
Bununla birlikte cezanın hafifletilmesi ile fiilin hiç gerçekleşmediğinin kabul edilmesi birbirinden farklı hukuki durumlardır.
Disiplinsizliği Örtbas Eden Komutan Meslekten Atılır mı?
6413 sayılı Kanun’un 19/1-e maddesinde düzenlenen disiplinsizliğin doğrudan karşılığı hizmet yerini terk etmeme cezasıdır.
Bu nedenle yalnızca maiyetinin disiplinsizliği hakkında soruşturma yapmamak fiilinin gerçekleşmesi, her durumda otomatik olarak Türk Silahlı Kuvvetlerinden çıkarılma veya sözleşme feshi sonucunu doğurmaz.
Ancak personelin geçmiş disiplin cezaları, disiplin ceza puanı ve somut olayda gerçekleşen farklı davranışlar nedeniyle başka kanuni düzenlemelerin uygulanması gündeme gelebilir.
Özellikle disiplinsizliği örtbas etme davranışı sırasında sahte belge düzenlenmesi, gerçeğe aykırı resmî kayıt oluşturulması veya başka bir ağır disiplinsizlik gerçekleştirilmesi hâlinde, bu davranışların hukuki niteliği ayrıca değerlendirilmelidir.
Bununla birlikte daha ağır bir yaptırım uygulanabilmesi için ilgili kanuni fiilin bütün unsurlarının gerçekleşmiş olması gerekir.
Danıştay 12. Dairesinin 18 Aralık 2023 tarihli kararı da fiilin doğru nitelendirilmesi ve daha ağır disiplin yaptırımlarının kanuni sınırlar içerisinde uygulanması bakımından önem taşımaktadır.
Disiplin Soruşturması Açılmaması Nedeniyle Amir Hakkında Savunma Nasıl Yapılır?
Maiyetinin disiplinsizliği hakkında soruşturma yapmamak nedeniyle hakkında disiplin soruşturması başlatılan personelin savunması hazırlanırken öncelikle isnat edilen fiilin hangi olaya dayandığı belirlenmelidir.
Özellikle maiyetindeki personelin hangi disiplinsizliği gerçekleştirdiği, amirin bu olayı ne zaman öğrendiği, olay hakkında hangi işlemleri yaptığı ve soruşturma başlatılmamasının hangi gerekçeye dayandığı açıklığa kavuşturulmalıdır.
Savunmanın yalnızca “soruşturma açmaya gerek görmedim” şeklindeki genel bir açıklamadan oluşması, her somut olay bakımından yeterli olmayabilir.
Özellikle 6413 sayılı Kanun’un 14. maddesi kapsamında ceza vermeme takdir yetkisinin bulunduğu ileri sürülüyorsa, ilgili fiilin hangi disiplin cezasını gerektirdiği ve takdir yetkisinin hangi gerekçelerle kullanıldığı ortaya konulmalıdır.
Buna karşılık soruşturma açılmamasının bir hukuki değerlendirme hatasından kaynaklandığı, olayın üst makama bildirildiği veya örtbas etme kastının bulunmadığı ileri sürülüyorsa, bu açıklamalar mümkün olduğu ölçüde somut belgelerle desteklenmelidir.
Özellikle üst makama gönderilen yazılar, evrak havale kayıtları, yapılan bildirimler, ilgili personelle gerçekleştirilen görüşmelere ilişkin kayıtlar ve olayın nasıl değerlendirildiğini gösteren diğer belgeler önem taşıyabilir.
6413 sayılı Kanun’un 40. maddesi uyarınca kanunda öngörülen istisna dışında savunma alınmadan disiplin cezası verilemez.
Savunma istem yazısında isnat edilen hususların açıkça belirtilmesi ve kanuni süre içerisinde savunma yapma imkânı tanınması gerekmektedir.
Bu nedenle savunmada yalnızca olayın maddi yönü değil, fiilin kanuni unsurları, özellikle de kast ve örtbas etme koşulları üzerinde durulmalıdır.
Disiplin Soruşturması Açılmaması Nedeniyle Verilen Cezaya Nasıl İtiraz Edilir?
6413 sayılı Kanun’un 41. maddesi uyarınca disiplin amirleri tarafından verilen disiplin cezalarına karşı, cezanın tebliğinden itibaren iki iş günü içerisinde bir üst disiplin amirine yazılı olarak itiraz edilebilir.
İtirazın süresi içerisinde yapılmaması hâlinde disiplin cezası kesinleşmektedir.
Disiplin kurulları tarafından verilen kararlara karşı ise 6413 sayılı Kanun’un 42. maddesi uyarınca tebliğden itibaren beş iş günü içerisinde itiraz edilmesi mümkündür.
Maiyetinin disiplinsizliği hakkında soruşturma yapmamak nedeniyle verilen disiplin cezasına karşı yapılacak itirazda özellikle kast unsurunun bulunup bulunmadığı önem taşımaktadır.
Bunun yanında ilgili personelin gerçekten maiyet konumunda bulunup bulunmadığı, disiplin amirinin olaydan ne zaman haberdar olduğu, üst makama bildirim yapılıp yapılmadığı ve ceza vermeme takdir yetkisinin bulunup bulunmadığı da değerlendirilmelidir.
Özellikle disiplin amirinin olayı gizlemek yerine üst makamın bilgisine sunduğunu gösteren belgeler mevcutsa, bunların itiraz başvurusunda açıklanması önem taşıyabilir.
Ayrıca disiplin cezasının hukuka uygunluğu değerlendirilirken isnat edilen fiilin somut delillerle ortaya konulması, savunma hakkına uyulması ve cezanın ölçülülük ilkesine uygun belirlenmesi de dikkate alınmalıdır.
Maiyetinin Disiplinsizliği Hakkında Soruşturma Yapmamak Cezasına İptal Davası Açılabilir mi?
6413 sayılı Kanun’un 43. maddesinde askerî disiplin cezalarının yargısal denetimine ilişkin hükümler düzenlenmiştir.
Bu kapsamda subay, astsubay, uzman erbaş ve sözleşmeli erbaş ve erler hakkında verilen hizmet yerini terk etmeme cezaları, kanunda belirtilen şartlar çerçevesinde idari yargı denetimine tabidir.
Dolayısıyla maiyetinin disiplinsizliği hakkında soruşturma yapmamak nedeniyle verilen hizmet yerini terk etmeme cezasının hukuka aykırı olduğu düşünülüyorsa, ilgili idare mahkemesinde iptal davası açılması mümkündür.
İptal davasında disiplin işleminin yetki, şekil, sebep, konu ve maksat unsurları bakımından hukuka uygunluğu incelenebilir.
Özellikle 19/1-e maddesindeki kast unsurunun bulunmaması, maiyet ilişkisinin doğru belirlenmemesi, disiplin amirinin fiili öğrendiğinin ispatlanamaması veya ceza vermeme takdir yetkisinin göz ardı edilmesi, işlemin hukuka uygunluğunu etkileyebilecek hususlar arasındadır.
Ayrıca disiplin soruşturmasının yeterli delile dayanmaması veya savunma hakkının usulüne uygun kullandırılmaması da yargısal denetimde önem taşımaktadır.
6413 sayılı Kanun’un 43. maddesine göre dava açma süresi, kural olarak disiplin cezasının kesinleşmesinden itibaren başlamaktadır. İdari yargıda genel dava açma süresi ise 2577 sayılı İdari Yargılama Usulü Kanunu’nun 7. maddesi uyarınca altmış gündür.
Bu nedenle somut olayda cezanın hangi tarihte kesinleştiğinin doğru belirlenmesi, hak kaybının önlenmesi bakımından önem taşımaktadır.
Maiyetinin Disiplinsizliği Hakkında Soruşturma Yapmamak Disiplinsizliğinde Zamanaşımı
6413 sayılı Kanun’un 39. maddesinde disiplin cezalarına ilişkin zamanaşımı süreleri düzenlenmiştir.
Buna göre disiplin amirleri tarafından, disiplinsizliğin öğrenilmesinden itibaren bir ay ve her hâlde fiilin işlendiği tarihten itibaren iki yıl geçtikten sonra disiplin cezası verilemez.
Fiilin inceleme ve araştırma gerektirmesi durumunda, kanunda belirtilen şartlara uygun biçimde araştırmaya başlanması hâlinde inceleme için geçen sürenin bir aylık süreye dâhil edilmemesi mümkündür.
Disiplin kurullarında yapılan tahkikatlarda ise fiilin disiplin amiri tarafından öğrenilmesinden itibaren altı ay ve her hâlde fiilin işlendiği tarihten itibaren iki yıllık süre esas alınmaktadır.
Maiyetinin disiplinsizliği hakkında soruşturma yapmamak fiili bakımından özellikle soruşturma yapılmamasına ilişkin davranışın ne zaman gerçekleştiğinin belirlenmesi önem taşımaktadır.
Çünkü bu disiplinsizlik, belirli bir davranışın yapılmamasını ve disiplinsizliğin kasten örtbas edilmesini konu almaktadır. Bu nedenle zamanaşımı süresi değerlendirilirken yalnızca maiyet tarafından gerçekleştirilen ilk disiplinsizliğin tarihi esas alınmamalı, disiplin amirine isnat edilen örtbas etme davranışının gerçekleştiği dönem de araştırılmalıdır.
Özellikle amirin olayı hangi tarihte öğrendiği, gerekli işlemleri ne zaman yapması gerektiği ve hangi davranışla soruşturmayı engellediği veya olayın üzerini kapattığı açıklığa kavuşturulmalıdır.
Bu nedenle zamanaşımı değerlendirmesi yapılırken disiplin amirinin kendi fiili ile maiyetindeki personelin gerçekleştirdiği ilk disiplinsizlik birbirinden ayrılmalıdır.
Maiyetinin Disiplinsizliği Hakkında Soruşturma Yapmamak Hakkında Sıkça Sorulan Sorular
Disiplin amiri soruşturma açmazsa disiplin cezası alır mı?
Disiplin amirinin soruşturma açmaması, her durumda disiplin cezası verilmesini gerektirmez. 6413 sayılı Kanun’un 19/1-e maddesi kapsamında ceza uygulanabilmesi için disiplin amirinin maiyetindeki personel tarafından işlenen bir disiplinsizliği öğrenmesi, kanunen ceza vermeme takdir yetkisinin bulunmaması ve kasten soruşturma yapmayarak disiplinsizliği örtbas etmesi gerekmektedir.
Bu nedenle yalnızca soruşturma yapılmadığının tespit edilmesi yeterli değildir. Olayın neden soruşturulmadığı, disiplin amirinin hangi işlemleri gerçekleştirdiği ve özellikle örtbas etme kastının bulunup bulunmadığı araştırılmalıdır. Kanuni takdir yetkisi kapsamında soruşturma veya ceza sürecinin yürütülmemesi ile disiplinsizliğin bilinçli olarak gizlenmesi aynı hukuki durumu oluşturmamaktadır.
Maiyetinin disiplinsizliği hakkında soruşturma yapmamanın cezası nedir?
6413 sayılı Türk Silahlı Kuvvetleri Disiplin Kanunu’nun 19/1-e maddesinde düzenlenen maiyetinin disiplinsizliği hakkında soruşturma yapmamak fiilinin temel yaptırımı hizmet yerini terk etmeme cezasıdır. Bu ceza, disiplin amirleri tarafından kanuni yetki çizelgesindeki sınırlar içerisinde, disiplin kurulları tarafından ise dört ila on gün arasında uygulanabilmektedir.
Ancak cezanın belirlenmesinde personelin geçmiş disiplin durumu, olayın ağırlığı ve Kanun’daki takdir hükümleri dikkate alınmaktadır. Özellikle 6413 sayılı Kanun’un 14. maddesinin ikinci fıkrası kapsamında bir derece hafif ceza uygulanması mümkün olmakla birlikte, bu yetkinin somut olayın özelliklerine ve kanuni şartlara uygun biçimde kullanılması gerekmektedir.
Disiplin amiri her şikâyet hakkında soruşturma açmak zorunda mı?
Disiplin amirinin kendisine ulaşan her şikâyet hakkında mutlaka disiplin soruşturması açması gerektiği söylenemez. 6413 sayılı Kanun’un 7. maddesinde, maiyetindeki personelin disiplinsizlik teşkil edebilecek davranışını öğrenen amirin olayın araştırılması gerektiğine kanaat getirmesi durumunda soruşturma yapacağı düzenlenmiştir.
Ancak bu yetki, disiplin amirinin ciddi ve somut disiplinsizlik iddialarını hiçbir gerekçe göstermeksizin gizleyebileceği anlamına gelmez. Özellikle araştırılması gereken olayların kişisel ilişkiler, kayırma veya hukuka aykırı amaçlarla soruşturulmadan bırakılması hâlinde disiplin sorumluluğu gündeme gelebilir. Bu nedenle soruşturma açılmaması kararının dayandığı hukuki ve fiilî nedenler önem taşımaktadır.
Disiplin amirinin ceza vermeme takdir yetkisi hangi hâllerde vardır?
6413 sayılı Kanun’un 14. maddesinin üçüncü fıkrasına göre disiplin amirleri, uyarma, kınama ve hizmete kısmi süreli devam cezalarını gerektiren disiplinsizliklerde ceza vermeme takdir yetkisini kullanabilir. Bu yetkinin kullanılması sırasında disiplinsizliğin niteliği, personelin olumlu hizmet ve disiplin safahatı ile ilgili diğer kanuni ölçütler dikkate alınmalıdır.
Ayrıca 6413 sayılı Kanun’un 27. maddesinde erbaş ve erler bakımından özel ceza vermeme düzenlemeleri bulunmaktadır. Bu nedenle ilgili personelin statüsü ve disiplinsizliğin hangi yaptırımı gerektirdiği belirlenmeden disiplin amirinin ceza vermeme yetkisi hakkında kesin sonuca ulaşılması doğru değildir. Takdir yetkisinin varlığı kadar, bu yetkinin gerekçeli ve hukuka uygun kullanılması da önem taşımaktadır.
Astın disiplinsizliğini örtbas etmek için mutlaka kast gerekir mi?
Evet. 6413 sayılı Kanun’un 19/1-e maddesinde açıkça kast unsuru aranmaktadır. Bu nedenle disiplin amirinin yalnızca ihmali, dikkatsizliği veya hukuki değerlendirme hatası nedeniyle soruşturma açmamış olması, söz konusu disiplinsizliğin bütün unsurlarının gerçekleştiği anlamına gelmez.
Örtbas etme kastının belirlenmesinde amirin olaydan haberdar olması, gerekli işlemleri bilinçli biçimde gerçekleştirmemesi ve disiplinsizliği gizlemeye yönelik davranışları önem taşımaktadır. İstanbul Bölge İdare Mahkemesi 2. İdari Dava Dairesinin 2019/642 E., 2019/1670 K. sayılı kararında da olayın üst makama bildirilmesi dikkate alınarak örtbas etme kastının bulunmadığı değerlendirilmiştir. Dolayısıyla kast unsuru, disiplin cezasının hukuka uygunluğu bakımından belirleyici niteliktedir.
Şikâyet geri çekilirse disiplin amiri soruşturma yapmak zorunda mı?
Şikâyetin geri çekilmesi, disiplin soruşturmasının her durumda sona erdirilmesini gerektirmez. Disiplin hukukunun amacı yalnızca şikâyette bulunan kişinin bireysel haklarını korumak değil, askerî hizmetin düzenini ve disiplinin devamlılığını sağlamaktır. Bu nedenle somut olayda araştırılması gereken ciddi bir disiplinsizlik iddiası bulunuyorsa, şikâyetten vazgeçilmiş olması tek başına disiplin işlemlerinin yapılmasını engellemeyebilir.
Bununla birlikte şikâyetin geri alınması, olayın nasıl değerlendirildiği ve amirin hangi amaçla hareket ettiği bakımından önem taşıyabilir. Özellikle amirin olayı üst makama bildirdiği, ilgili personelin açıklamalarının değerlendirildiği ve şikâyetçinin daha sonra başvurusundan vazgeçtiği durumlarda, disiplin soruşturması açılmamasının örtbas etme amacı taşıyıp taşımadığı ayrıca incelenmelidir.
Komutan disiplinsizliği üst makama bildirirse yine de ceza alabilir mi?
Disiplin amirinin maiyetindeki personelin disiplinsizliğini üst makama bildirmesi, olayın gizlenmediğini göstermesi bakımından önemli bir husustur. Özellikle 6413 sayılı Kanun’un 19/1-e maddesinde aranan örtbas etme kastının bulunup bulunmadığı değerlendirilirken bu bildirim dikkate alınabilir.
Ancak üst makama bildirim yapılmış olması, ilgili komutanın her durumda bütün hukuki sorumluluğunun ortadan kalktığı anlamına gelmez. Bildirimin içeriği, süresi, olay hakkında eksik veya yanıltıcı bilgi verilip verilmediği ve amirin kendi görev alanında yerine getirmesi gereken işlemler de araştırılmalıdır. Bu nedenle üst makama yapılan bildirim, somut olayın bütün koşulları içerisinde değerlendirilmelidir.
Disiplin soruşturması yapmamak ile maiyetinin gözetiminde ihmal göstermek aynı şey midir?
Hayır. 6413 sayılı Kanun’un 18/1-ç maddesinde maiyetinin gözetiminde ihmal göstermek, astların ve emir altındakilerin denetim, kontrol ve gözetiminde ihmal gösterilmesi olarak düzenlenmiştir. Buna karşılık 19/1-e maddesinde, öğrenilen bir disiplinsizliğin kasten soruşturulmayarak örtbas edilmesi yaptırıma bağlanmıştır.
Bu nedenle iki fiilin kanuni unsurları ve disiplin yaptırımları farklıdır. Disiplin amirinin ihmal nedeniyle bir disiplinsizliği fark etmemesi ile öğrendiği disiplinsizliği bilinçli olarak gizlemesi aynı şekilde değerlendirilemez. Disiplin soruşturmasında fiilin doğru nitelendirilmesi, hangi disiplin hükmünün uygulanacağı ve yaptırımın hukuka uygunluğu bakımından önem taşımaktadır.
Disiplin soruşturması açılmaması nedeniyle komutan meslekten atılır mı?
6413 sayılı Kanun’un 19/1-e maddesinde düzenlenen disiplinsizliğin doğrudan yaptırımı hizmet yerini terk etmeme cezasıdır. Bu nedenle yalnızca söz konusu fiilin gerçekleşmesi, her durumda otomatik olarak Silahlı Kuvvetlerden ayırma veya sözleşme feshi sonucunu doğurmaz.
Ancak personelin geçmiş disiplin cezaları, disiplin ceza puanı ve somut olayda gerçekleşen başka davranışların niteliği, farklı hukuki sonuçlar doğurabilir. Özellikle disiplinsizliği gizlemek amacıyla ayrıca sahte belge düzenlenmesi veya başka ağır disiplinsizlikler gerçekleştirilmesi hâlinde ilgili kanuni hükümler ayrıca değerlendirilmelidir. Bununla birlikte daha ağır yaptırım uygulanabilmesi için bu davranışların ilgili kanunda öngörülen bütün unsurları taşıması gerekir.
Disiplin soruşturması açmamak nedeniyle verilen cezaya nasıl itiraz edilir?
Disiplin amiri tarafından verilen disiplin cezalarına karşı 6413 sayılı Kanun’un 41. maddesi uyarınca tebliğden itibaren iki iş günü içerisinde bir üst disiplin amirine yazılı itirazda bulunulabilir. Disiplin kurulu kararları bakımından ise aynı Kanun’un 42. maddesinde beş iş günlük itiraz süresi bulunmaktadır.
İtiraz sırasında özellikle disiplin amirinin kastının bulunup bulunmadığı, olaydan haberdar olduğu tarihin nasıl belirlendiği ve ceza vermeme takdir yetkisinin mevcut olup olmadığı üzerinde durulmalıdır. Ayrıca üst makama yapılan bildirimler, resmî yazışmalar ve olayın gerçekten araştırılıp araştırılmadığını gösteren belgeler de değerlendirilmelidir. Sürelerin doğru hesaplanması ve itirazın hukuki gerekçelerle desteklenmesi önem taşımaktadır.
Maiyetinin disiplinsizliği hakkında soruşturma yapmamak cezasına dava açılabilir mi?
Subay, astsubay, uzman erbaş ve sözleşmeli erbaş ve erler hakkında verilen hizmet yerini terk etmeme cezaları, 6413 sayılı Kanun’un 43. maddesinde belirtilen şartlar çerçevesinde idari yargı denetimine tabidir. Bu nedenle maiyetinin disiplinsizliği hakkında soruşturma yapmamak nedeniyle verilen disiplin cezasının iptali için idare mahkemesinde dava açılması mümkündür.
Mahkeme, disiplin işleminin yetki, şekil, sebep, konu ve maksat unsurları bakımından hukuka uygunluğunu inceleyebilir. Özellikle kast unsurunun ispatlanamaması, ilgili olayın ceza vermeme takdir yetkisi kapsamında bulunması veya disiplinsizliğin örtbas edildiğine ilişkin yeterli delil bulunmaması, iptal davasında önem taşıyabilir. Personelin statüsü ve cezanın kesinleşme tarihi de yargı yolunun değerlendirilmesinde dikkate alınmalıdır.
Disiplin soruşturması açılmaması nedeniyle verilen cezada zamanaşımı nasıl hesaplanır?
6413 sayılı Kanun’un 39. maddesinde disiplin amirlerince verilecek cezalar bakımından öğrenmeden itibaren bir aylık ve fiilin işlenmesinden itibaren iki yıllık süre düzenlenmiştir. Disiplin kurullarında yapılan tahkikatlarda ise öğrenmeden itibaren altı aylık ve fiilin işlenmesinden itibaren iki yıllık süre esas alınmaktadır. Kanunda inceleme ve araştırma ile belirli yargısal süreçlere ilişkin özel hükümler de bulunmaktadır.
Maiyetinin disiplinsizliği hakkında soruşturma yapmamak fiilinde, zamanaşımı bakımından yalnızca astın ilk disiplinsizliği işlediği tarihe bakılması yeterli olmayabilir. Disiplin amirine isnat edilen kasten soruşturma yapmama ve örtbas etme davranışının ne zaman gerçekleştiği ayrıca belirlenmelidir. Özellikle olayın öğrenildiği tarih, gerekli işlemlerin yapılması gereken dönem ve ilgili disiplin amirinin davranışları birlikte değerlendirilmelidir.
Sonuç: Disiplin Amirinin Soruşturma Yapmaması ve Örtbas Etme Sorumluluğu
Türk Silahlı Kuvvetlerinde askerî disiplinin korunması, yalnızca disiplinsizlik işleyen personelin cezalandırılmasına değil, disiplinsizlik iddialarının yetkili makamlar tarafından hukuka uygun biçimde değerlendirilmesine de bağlıdır. Bu nedenle disiplin amirlerinin maiyetindeki personelin davranışlarını denetleme, gerekli durumlarda disiplin soruşturması yürütme ve askerî disiplinin korunmasına yönelik yükümlülükleri bulunmaktadır.
6413 sayılı Türk Silahlı Kuvvetleri Disiplin Kanunu’nun 19. maddesinin birinci fıkrasının (e) bendinde düzenlenen maiyetinin disiplinsizliği hakkında soruşturma yapmamak, bu yükümlülüklerin kasten yerine getirilmemesi ve disiplinsizliğin bilinçli biçimde örtbas edilmesi hâlinde uygulanabilecek özel bir disiplin hükmüdür.
Ancak söz konusu düzenleme, disiplin amirinin soruşturma açmadığı bütün olayları yaptırıma bağlamamaktadır. Kanun koyucu, ceza vermeme takdir yetkisinin bulunduğu hâlleri açıkça kapsam dışında bırakmış ve disiplinsizliğin oluşabilmesi için özellikle kast unsurunu aramıştır. Bu nedenle disiplin soruşturmasının yapılmaması ile disiplinsizliğin kasten örtbas edilmesi birbirinden ayrılmalıdır.
Özellikle disiplin amirinin olayı hangi tarihte öğrendiği, ilgili disiplinsizliğin gerçekten gerçekleşip gerçekleşmediği, soruşturma yapılmasını gerektiren koşulların bulunup bulunmadığı ve olayın üst makamlara bildirilip bildirilmediği hukuki değerlendirmede önem taşımaktadır.
İstanbul Bölge İdare Mahkemesi 2. İdari Dava Dairesinin 2019/642 E., 2019/1670 K. sayılı kararı, örtbas etme kastının bulunmadığı durumlarda 6413 sayılı Kanun’un 19/1-e maddesi kapsamında ceza uygulanamayacağını göstermesi bakımından önemlidir. Danıştay 12. Dairesinin 18 Aralık 2023 tarihli, 2020/4050 E. ve 2023/6847 K. sayılı kararı ise fiilin doğru nitelendirilmesi ve disiplin yaptırımlarının kanuni sınırlar içerisinde uygulanması gerektiğini ortaya koymaktadır.
Sonuç olarak disiplin amirinin soruşturma yapmaması nedeniyle disiplin cezası uygulanabilmesi, yalnızca soruşturma açılmadığının tespit edilmesine değil, kanuni takdir yetkisinin dışında kalan bir disiplinsizliğin kasten soruşturulmayarak örtbas edildiğinin somut delillerle ortaya konulmasına bağlıdır. Askerî disiplinin korunması kadar disiplin amirlerinin kanunla tanınmış takdir yetkilerinin ve hukuki güvencelerinin gözetilmesi de hukuk devleti ilkesinin gereğidir.